Informazioni sul Documento
Data del documento: [1263 circa?]
Forma del manoscritto: copy
Testo del Documento
Manfredi invia ai maestri del quadrivio di Parigi trattati logici e matematici di Aristotele e di altri autori tradotti in latino dal greco e dall’arabo1.
[1263 circa?]
Sedentibus in quadrigis philosophice discipline Parisiensis studii doctoribus universis, Manfredus Dei gratia etc.
In extollendis regie prefecture fastigiis2, quibus congruenter officia, leges et arma communicant, necessaria fore credimus scientie condimenta, ne per huius suavis et mulcebris ignorantiam commixture, vires ultra liciti terminos effrenate lasciviant, et iustitia citra debiti regulas diminuta languescat. Hanc nos profecto, qui divina largitione populis presidemus, generali qua omnes homines natura scire desiderant3, et speciali qua gaudent aliqui voluntate proficere, ante suscepta regiminis nostri onera semper a iuventute nostra quesivimus, formam eius indesinenter amavimus et in odore unguentorum suorum semper aspiravimus indefesse. Post regni vero curas assumptas, quanquam operosa frequenter negotiorum turba nos distrahat, et civilis sibi ratio vendicet sollicitudinis nostre partes, quidquid tamen temporis de rerum familiarium occupatione decerpimus, transire non patimur otiosum, sed totum in lectionis exercitatione gratuita libenter expendimus, totum intelligentie, ut clarius vigeat instrumentum in acquisitione scientie, sine qua mortalium vita non regitur, liberaliter erogamus.
Dum librorum ergo volumina, quorum multifarie multisque modis4 distincta chirographa divitiarum nostrarum armaria locupletant, sedula meditatione revolvimus, et accurata contemplatione pensamus, compilationes varie ab Aristotele aliisque philosophis, sub Grecis Arabicisque vocabulis antiquitus edite in sermocinalibus et mathematicis disciplinis, nostris aliquando sensibus occurrerunt; quas adhuc originalium dictionum ordinatione consertas et vetustarum vestium, quas eis etas prima contexerat, operimento contectas, vel hominis defectus aut operis ad Latine lingue notitiam non perduxit. Volentes igitur ut reverenda tantorum operum senilis auctoritas apud nos non absque commodis communibus vocis organo traduce5 iuvenescat6, ea per viros electos et in utriusque lingue prolatione peritos instanter duximus, verborum fideliter servata virginitate, transferri. Quia vero scientiarum generosa possessio in plures dispersa non deperit et distributa per partes minorationis detrimenta non sentit, sed eo diuturnius perpetuata senescit, quo publicata fecundius se diffundit, huiusmodi celare laboris emolumenta noluimus, nec estimavimus nobis eadem retinere iucundum, nisi tanti boni nobiscum alios participes faceremus.
Considerantes verumtamen quorum conspectibus quorumque iudiciis operis cepti primitie possent decentius deputari, ecce vobis potissime, velut philosophie preclaris alumnis, de quorum pectoribus promptuaria plena fluunt, libros aliquos, quos curiosum studium translatorum et lingua iam potuit fidelis instruere, consulte providimus presentandos. Vos igitur viri docti, qui de cisternis veteribus aquas novas prudenter educitis, qui fluenta melliflua sitientibus labiis propinatis, libros ipsos tamquam exennium amici regis gratanter accipite, et ipsos antiquis philosophorum operibus, qui vocis vestre ministeriis reviviscunt, quorumque nutritis famam, dum dogmata sternitis sapienter ut expedit, congregantes, eos in auditorio vestro, in quo grana virtutum fructificant, erroris rubigo consumitur et latentis scripture veritas aperitur, tum mittentis favore commoniti, tum etiam clari transmissi operis meritis persuasi, ad communem utilitatem studentium et evidens fame nostre preconium publicetis.
1 La datazione a un periodo più o meno centrale del regno diManfredi è suggerita, a ragione, da BF, in cui si propone più specificamente il 1263. Per la contestualizzazione del documento cfr. Delle Donne,Guglielmo de Lunacit., pp. 236-243.Manfredi accenna ai suoi studi, condotti per breve tempo aParigi e aBologna, nel manifesto ai Romani del 24 maggio 1265: cfr. MGH,Const., II, ed. L. Weiland, Hannoverae 1896, n. 424, pp. 558-565: 561 (BF 4760; Z 4760); nonché Frugoni,Il manifestocit., p. 28: «tantum provise lascivie vanis rumoribus,Parisius seuBononie scolis parvo tempore studendo didicimus». Il testo del manifesto, trasmesso solo dal ms. che qui abbiamo siglato F, comunque, è molto dubbio: il passo in questione, infatti, è da considerare come una proposizione parentetica, con nessi assai labili con il resto della frase. D’altra parte difficile risulta la collocazione cronologica degli studi diManfredi nelle due università citate: va ricordato che – come abbiamo già visto –Federico II, a più riprese, vietò ai suoi sudditi di andare a studiare fuori del Regno e in particolare aBologna. K. Hampe,Zum Manifest Manfreds an die Römer vom 24. Mai 1265, «Neues Archiv der Gesellschaft für ältere Geschichtskunde», 36 (1910), pp. 226-238: 232, suppone cheManfredi abbia studiato aBologna nel 1245, quando fu prigioniero diAzzo d’Este. Tuttavia, a quell’epoca,Manfredi aveva 13 anni. Dunque, a mio parere, non è da escludere l’ipotesi che la frase di cui stiamo parlando sia da considerare la glossa di un copista, successivamente inglobata nel testo del manifesto. ↩
2 Simile espressione si legge anche all’inizio del doc. 18, databile, plausibilmente al 1259; ma qui l’uso del verboextollo– così come il successivo «post regni vero curas assumptas» – sembra rimandare a un periodo non immediatamente successivo all’incoronazione regia. ↩
3 Cfr. Arist.,Met., I 980 a 21. ↩
4 Cfr.Hebr., 1, 1. ↩
5 Il terminetradux, nel senso di “supporto”, “mediazione”, è usato, in ambito svevo, anche da Nicola da Rocca,Epistolaecit., p. 53, n. 33. ↩
6 Un simile gioco di parole costruito suiuventusesenilitasc’è anche nel doc. 15. Anche questa constatazione ha spinto a determinare laconstitutio textusdi questo problematico passo. ↩