Doc. 24

Ed. di riferimento: Delle Donne 2010, doc. 23 pp. 137-140, Ed. precedenti: Epist., IV 8; HB Pierre, pp. 394-396, n. 98. La lettera è pubblicata anche come la n. 174 di PB, collazionata in maniera puramente indicativa nell’ed. Giles, II, pp. 126-127 (= Migne, col. 469), Mss.: A, cc. 34r-35r; B, c. 72r-v; B2, c. 96v; C, c. 59r; C2, cc. 121v-122r; F, c. 53r-v; I, c. 44v; M, cc. 56v-57r; O, c. 140r; R2, cc. 39v-40r; S2, c. 70r-v

[anteriore al 1249]
Cristiano Amendola, Fulvio Delle Donne, Fulvio Delle Donne; Roberto Delle Donne
aracne ara50

Informazioni sul Documento

Data del documento: [anteriore al 1249]

Forma del manoscritto: copy

Testo del Documento

Consolatio per la morte del maestro G., eccelso professore di grammatica1.

[anteriore al 1249]

Sedentibus super aquas amaritudinis et in salicibus organa suspendentibus2, Neapolitani studii doctoribus universis, magister Petrus3 solamen Sancti Spiritus, et illam que omnem sensum exuberat pacem Domini nostri Iesu Christi.

De seculo nequam et valle miserie, ad scolas florentis patrie, ubi garrulitatis improbe nullus auditur tumultus, illius vocatione, cuius imperium in celo et in terris et in omnibus extenditur creaturis, grammaticorum eximius consocius noster et frater, magister G.4 noviter evocatus, ab oculis nostris pertransiit velut umbra, immo evanuit; ad cuius transitum studii Parthenopensis obscuratus est sol et luna eversa est in eclipsin5. Nam ars grammatice que littere6 vocabulo designatur, privata decoris radiis sedet in tenebris, et habet unde possit suum reiterare dolorem, duobus maritis tam modico tempore viduata. Nondum precedentis doloris sanata sunt vulnera, et sic calamitati calamitas et tempestas adicitur tempestati, dolor doloribus et vulneribus vulnera inferuntur. Mirum non modicum; hic est ordo preposterus et turbatus, quia naturaliter magistrum discipulus, hic autem magister est discipulum subsecutus; et hoc ideo quia mortis irregularitas de suo more perversa pervertit ordinem, que preponenda postponit, preponit e contrario postponenda. Proh dolor! Vitis frondosa7 que subito aruit, cuius fructus exuberavit ad plenum. Nam in multitudine filiorum quos genuit, indefessus ille uterus magistralis intumuit, prevaluit, et tamquam cedrus Libani superexcrevit, cui non sunt adequate virgule de deserto8. Ipse quidem fuit alter Ioseph9 cui omnes inviderunt parentes, quem seva bestia devoravit, videlicet mors, que per apheresin cunctis aufert mortalibus caput, a membris dividit et recidit. In cuius decisione vos qui floretis in cathedris, tanquam multorum capita plena oculis retro respicite, et ante diligenter attendite quantum tenuis et fragilis gloria secularis, que est quidam vapor ad modicum durans, velut fenum agri, quod mane floret et vespere decidit et arescit.

Ad tutelam igitur bene vivendi, doctores incliti, subtracti magistri P., per illam syncopam a qua nullus grammaticus excusatur, statum et transitum reciprocantes in vobis, unum efficax per locum a simili in vobis colligite argumentum; similiter illud iter currere, quod noster socius precucurrit, cum de similibus idem iuditium habeatur.

Note

1 Se la lettera, come sembra, è stata scritta effettivamente daPier della Vigna, essa non può essere successiva alla data di morte del Capuano, che avvenne all’inizio del 1249.

2 Cfr.Ps., 136, 2; ma cfr. anche il doc. 26; e, inoltre,Guillelmus de Conchis,Glossae super Boetium, ed. L. Nauta, Turnhout 1999 (CC CM, 158), I, 3, p. 72.

3 Dovrebbe esserePier della Vigna, dato che il suo nome è riportato anche dai mss. che tramandano le sue lettere raccolte in maniera non sistematica.

4 Forse si tratta diGualtiero da Ascoli: cfr. C.H. Haskins,Magister Gualterius Esculanus, inMélanges Ferdinand Lot, Paris 1925, pp. 245-257. Bisogna dire, tuttavia, che, per questo maestro, alcuni codici portano nomi diversi: cfr. Huillard-Bréholles,Pierre de la Vignecit., p. 395 n. 1, che riporta la lezione del cod. Phillipps, ora Monaco, MGH, A 1 (Girardinus). Del resto, la rubrica dei codici B2 e C2, strettamente legati tra loro, è questa: «Doloris littere de morte magistriP. de Ybernia ».

5 Cfr.Matt., 24, 29;Marc., 13, 24.

6 I manoscritti, qui, offrono lezioni poco convincenti. Alcuni portano «lune», che può far venire in mente la similitudine tra la grammatica e il cielo della luna proposto daDante,Convivio, II 13, dove, però, il contesto è molto diverso. Per questo si è intervenuti pensando all’etimologia del termine «grammatica» e a un errore di trascrizione spiegabile paleograficamente.

7 Cfr.Os., 10, 1.

8 Cfr.Cant., 3, 6 ss.

9 Cfr.Gen., 37 ss.