Doc. 27

Ed. di riferimento: Delle Donne 2010, doc. 26 pp. 147-149, Ed. precedente: Guglielmo de Luna, pp. 244-245 (dal ms. F), Ms.: F, c. 60r-v, che riporta questa rubrica: «Epistola quam fecit magister Crissius de morte magistri Guillelmi de Luna astronomi, qui prescivit diem mortis sue»

[1263 circa?]
Fulvio Delle Donne, Cristiano Amendola, Fulvio Delle Donne; Roberto Delle Donne
aracne ara50

Informazioni sul Documento

Data del documento: [1263 circa?]

Forma del manoscritto: copy

Testo del Documento

Consolatio composta da Crissio di Foligno per la morte del maestro Guglielmo de Luna, astronomo, che previde il giorno della sua morte1.

[1263 circa?]

In amaritudinis salo2 degentibus Crissius de Fulgineo salutem et eterne dulcedinem civitatis.

Dolor est scribendi materia et scriptori prebet anxietas actramentum3: non enim bene possunt terrena gaudere cum celestia contristantur, neque tellus potest tantum esse sub tenebris cum supra celestibus solis deficit claritudo. Profecto sol nuper est aureus obscuratus, splendore cuius universe stelle posite in firmamento sapiencie relucebant4. Corpus egregium sub terra reconditur, cuius anima nobilis suo submictebat ingenio syderum summitates. Guillelmus, ille doctor eximius natus de Luna, sub luna5 velut luna defecit, sed utinam resurgeret quasi luna. Sane dies rapiens tantum virum de terra viventium, dies angustie, dies plena doloribus et lamentis dies autem satura ferienda gravi aut trenis ululanda tristisonis Ieremie6.

Ecce qui motus stellarum in arismetice numerabat, moriendo diminuit numerum sapientum. Ecce qui mensurabat orbem terrarum theurematibus geometrie, nunc in vilis terre tumulo mensuratur. Ecce qui proportione sonorum dulcisonum formabat virtute musice melodiama, cunctos militantes sub sapiencie studio, defectu suo, coegit ad gemitus et lamenta. Ecce qui ductu rationis volitabat in astra, nunc sub telluris glebula sepelitur.

Plorate itaque, celi, desuper et terra misera congemiscat. Insonet dolentis aeris terremotus et gemat circulus orizontis. Plora, plora, societas planetarum, quia medius vestrum iam subiacet umbre terre, qui vos illuminabat ad plenum, cuius sapientie speculo natura vestra fiebat mortalibus manifesta.

Iudicate, habitantes Samariam, et attendatis, incole Babilonis, quid potuit sapientia tanti viri nisi prenoscere diem mortis, qui decernens in quarto die infirmitatis sue coniuntionem solis et lune, que coniuntio combustio dicitur, combustionem vite sue quasi divino presagio prophetavit. In coniuntione vero Martis et Lune, a Marte mortis, pro dolor, est devictus. Nimirum, cum supereminet dies mortis, periit omnis consilii claritudo. Est enim illud impossibile consiliabile fieri quod necessarium comprobatur. Non igitur fortis in fortitudine sua, non pulcher in pulchritudine sua, non sapiens in sapientia, glorietur cognoscere Deum vivum, cui nullus moritur, sed moriendo mictitur in melius, de tenebris transit ad lucem et de labore doloris ad requiem sempiternam.

Quem genuit Luna, qui quadruvialis et una clara fuit luna, thorus est huic terrea cuna. Sol fuit iste soli, patuit cui celica soli ars, flent astra poli desuntque lumina soli. Gloria linguarum Guillelmus erat variarum, hoc mare quod rarum felix transivit inanum7. Hic en translator erat optimus enucleator, clarus plantator morum, virtutis amator. Qui coluit celos, nunc sub tellure quiescit, cuius ab ore melos fluxit, dare famina nescit. Doctor quadruvii, variis dotate loquelis, hic, Guillelme, iaces, translator mente fidelis8.

Note

1 Per la possibile datazione della lettera cfr. Delle Donne,Guglielmo de Lunacit., pp. 232-243. SuGuglielmo de Luna si veda soprattutto R. Hissette,Guillaume de Luna ou de Lunis ou Lunense: un même traducteur d’Averroès et de traités d’Al Jabr?, «Bulletin de philosphie médiévale», 39 (1997), pp. 121-129; e Hissette, prefazione a Averroes Latinus,Commentum medium super libro Peri Hermeneias Aristotelis. Translatio Wilhelmo de Luna attributa(Averrois Opera, Series B: Averroes Latinus, XII), Lovanii 1996. Mi pare ipotizzabile cheGuglielmo provenisse daLuni, posta attualmente al confine traLiguria eToscana: il riferimento toponimico a una specifica località (e non a una regione o a una nazione), nell’epoca e nei territori di dominazione sveva, sembra essere consueto solo per personaggi provenienti da località situate in regioni italiche. SuCrissio di Foligno non mi è stato possibile reperire informazioni.

2 Cfr. il doc. 23; inoltre,Guillelmus de Conchis,Glossae super Boetiumcit., I, 3, p. 72.

3 Il termine è da intendersi nel senso diatramentum, ovvero inchiostro.

4 Cfr. il doc. 25.

5 Forse l’espressione sub luna sarebbe da emendare insub terra: cfr. Delle Donne,Guglielmo de Lunacit., p. 229 nota 17.

6 La frase presenta alcuni problemi editoriali: cfr.ibid., p. 229 nota 18.

7 La parola presenta difficoltà interpretative. Su alcune proposte di correzione(in annum,ignarum,irarum,Icarium), cfr.ibid., p. 231, nota 27.

8 Il primo di questi versi è registrato da Walther,Initia carminumcit., n. 15346a. Sulla struttura di questi esametri leonini cfr. Delle Donne,Guglielmo de Lunacit., pp. 230-231 nota 29.