Saba Malaspina - Cronaca

1. Dignitatis regiae celebriter honore suscepto novus rex partes Apuliae feliciter repetit. Et cum ubique per regnum seditio tumultuosa quiesceret et spes jam probabilis quietis grate delitias propinaret, generale colloquium apud Baronum celebravit, multis ibi per eum decoratis honore milicie, et nonnullis per investituram vexilli ad comitatus excellentiam sublevatis. Post hec solemnem curiam apud Fogiam, universis citra portam Rosseti nobilibus et locorum nuntiis convocatis indixit, ubi ad honoris regii clarificanda fastigia tam de conservatione iusticie quam de aliis publici boni compendiis statutis utilibus publicatis de diversis partibus diversorum generum gaudia festiva conveniunt ludencium choros et agmina distinctio purpurata laetificat. Quamplures ibi regenerantur honore milicie, nonnulli magnificantur excellentium fascibus dignitatum. Dies totus solemniter agitur; et post diei cursum flammificis facibus hinc inde lucentibus ponderosa cere coacervata compagine in agone ludencium convertitur nox in diem. Ne autem quietis et pacis longis laboribus quesita compendia occasio potentatus exterioris infringeret, rex Manfredus, curas exercituales aggrediens cum magnifico et prepotenti exercitu versus regni confinia consilio deliberato procedit. Erat enim in extremis regni partibus olim rege Corrado favente civitas Aquile in odium baronum de illa contrata per ipsorum villanos de novo constructa, in qua de diversis castrorum circumadiacentium incolis, non absque quamplurium exprovincialium iactura nobilium et predictorum baronum, rusticorum adunata congeries in tantum iam multitudine populosa concreverat, quod de suarum virium temeritate superbiens se vicinis exhibebat horribilem et dominantis in regno dominio suis operibus indevotam, quin pocius velut pars universo non congruens generalibus regni statutis reputebat indecens colla submittere et singulares sibi vivendi formulas conficere presumebat. Sperabat enim in presumpte libertatis statu contra eorum dominos apostolicae sedis auxilio confoveri. Et ideo contra Manfredum eciam post sue coronationis tempora pertinax in rebellione iam facta, sub velamine devotionis ecclesie regi parere contumaciter contempnebat. Ad rusticorum itaque domandam proterviam et per hec restituenda lesis quampluribus iura sua Manfredus victoriosus accingitur. Sed antequam civitatis menibus eius se vicinaret exercitus, tanquam populorum difformibus erecta particulis maceria ruinosa dispergitur, et, dum volare super vicinos nititur Aquila, plumis nudata solo deprimitur, universis habitatoribus, quibus tutele veniam in personis et rebus clemencia regalis indulsit, subito vacuata deseritur, et que dudum plena populo stare nescierat, in combustionem et cibum ignis illico tradita sola sedet. Ea sic itaque redacta in nichilum rex Manfredus in Apuliam exercitu dissoluto revertitur, ut membra bellicis fatigata laboribus quietis grate dulcedine placidisque solaciis restauraret. 2. Interea regis Manfredi animum imperialis sanguinis fastigiis connutrium et a primis nature vestibulis assuefactum desiderare magnalia de remotis partibus, honoris et glorie cupido sollicitat aut semper plus appetens noxius appetitus, quo humana quies atteritur et bonum libertatis pulcherrime sugillatur, inducit eum, ut plura cupiat, quo plus habet. Nam cum posset eius affectibus tam nobilis regni blandiri possessio et copiosa tantarum rerum opulencia delectare, ad curas negotiorum Ytalie, ubi quondam dignitatis paterne prefulsit auctoritas, mentis sue dirigit intellectum. Qui utinam terras ecclesie non vexasset! Extendit enim potenciae sue robur ad Ligures, fimbrias dilatat ad Tuscos et vicinitate suarum virium miserabiles concutit Marchianos. Per universas namque provincias de antiqua et erronea consuetudine a temporibus Frederici votis hominum divisis in partes remanserat in Liguria Ubertus marchio Palavicinus, vir utique prudens et nobilis, quamquam Gebellinus et partis ecclesie persecutor, qui, propter fidem imperialem et sua servicia cesari quondam impensa de Frederici munificencia beneficia multa receperat et augusti, quoad vixit, ac posterorum suorum honorem prompta cordis affectione zelabat. Remanserat eciam in Tuscia pars Gebellinorum et civitas precipua Senensis, que, cum tempore senescens Gebellinitatis in fide, semper erga imperatorem et haeredes suos in serviciis iuvenis et devota manebat ac e contrario sedi apostolice indevota. Erat quoque in Marchia Anconitana partium obstinata dissentio, que, dum hec unum illa vero aliud appetunt, inter se rediviva semper altercatione concertant. Ab istarum itaque regionum partibus tam ob fidem imperii quam erga Fredericum habuisse pretendunt, tam ad ultionem iniuriarum, quam de suorum hostium depressione concipiunt, rex Manfredus instanter requiritur. Offertur sibi per nuncios eorum antiqua devotio, et vires auxiliares ipsius ad regionum orumdem regimina postulantur. Favet hiis inter diversa consilia regis affectus, ut successorem se paterne dilectionis exhibeat, et ne oblatae sibi victorie gloriam negligenter annuere videatur, ad provincias ipsas vires suas porrigit in suorum subsidia devotorum. Habita itaque deliberatione consilii predictam marchionem Palavicinum in Lombardia capitaneum et magistrum Gebellinorum statuit. Iordanum de Anglono consanguineum suum, cui comitatum Sancti Severini concesserat, exulante Rogerio comite comitatus eiusdem, transmisit in Tusciam, Percivallum de Oria, affinem et familiarem suum in Marchiam generales loco sui vicarios destinavit, deputata eorum cuilibet equitum quantitate non modica, qui bus stipendia menstrua providit assidue de erarii sui sumptibus eroganda. Sub horum itaque vicariorum manibus et arduis prefecturis cepit continue regis honor augeri et ecclesie iniuria crescere ac Guelforum depressio augmentari. Crescebat eciam favor Gebellinorum et regis eiusdem, et rumores prosperi successive de singulis cor regis exhilarant et potencie sue vires illustrant. In Marchia namque cum sola civitas Camerinensis aliquandiu dicto Parcivallo parere pertinaciter recusasset ac per districtum suum, quem collium et montium inaccessibilium quod equites prerupta convallant, Teutonicorum et Sarracenorum agmina frequenter currencia per contratam graviter offendisset, tandem assumpto in potestatem quodam nobili de Camerinensi districtu nomine Raynerio Hugolini, qui a popularibus civitatis eiusdem dispendiose aliquando fuerat provocatus, Percivallum praedictum cum tota eius milicia civitas ipsa recepit. Verum incole, qui et Percivallum et nobiles vicinos offensis innumeris non expaverant lacessire, illico post Theutonicorum ingressum plurimum expavescere forsitan merito, incoeperunt. Et, dum vicarius regis predictus quosdam archipopulares et prothorusticos ad se vocari fecisset, qui tam deformis populi ductores et capita dicebantur, modo ille, modo alius, secundum quod credebat se quis magis dictum vicarium et vicinos nobiles offendisse, interdum omnes subita fuga succinti, velut examen apum, quod valido vento dispergitur, civitate relicta per diversa convallium loca et montium cacumina disperguntur. Hanc itaque civitatem, quam solam populus suus sponte dimiserat, dictus Percivallus redegit protinus in ruinam. In Lombardia quoque, sub marchione predicto magnificencie regie viribus ampliatis sic eius arrisit prospera fortuna successibus, quod in eodem quoque loco, ubi olim Parmensis audacia imperialia castra combusserat, ignominiosae cladis exicidia amissione carrocii et expugnationis valide pertulit detrimenta. Sicque vindicata viriliter iniuria patris a filio locus ille, qui nominatus nominatione Victorie visus fuerat imperatori illusisse, grandem regi predicto de hostibus gloriam victoriae reservavit. Civitates eciam Cremone, Papie, Placencie, Brixie, et plures alie sibi reverenter obediunt, et nomen eius ultra quam credi posset triumphabiliter exaltatur. 3. Sub eius quoque felicitate fortune cecidit pestifer ille tyrannus Azolinus de Romangia quolibet severo crudelior; cuius impietatis rigide severitatis horride, et vindicte inexorabilis acta describere longum per se tempus exigerent magnique complexu voluminis indigerent. Sed primo necessarium videretur pectus armare duricia quam rebus tam asperis, tam nephandis, tam tristibus apponere calamum vel auditorum animos applicare. Hic siquidem ab imperatore Frederico ditatus et promotus in altum, cuius nutibus tota fere Trevisiana Marchia serviebat. Post infinita et inusitata penarum genera, quorum narrari potest a posteris nephande crudelitatis exem plum, iam regi Manfredo devotionis solite signa non exhibens, dum collectis undique viribus contra Mediolanenses infestis auguriis processisset, prope castrum Cassani in manibus Cremonensium, qui sub presidiatu marchionis predicti in auxilium Mediolanensium potenter exierant, prope flumen Ade miserabiliter incidit, ubi letaliter vulneratus ductusque Sincinum morti succumbuit, qui raptor fuerat vite multorum. 4. Eodem quoque tempore civitas Florentina cum parte Guelforum non minus viciis, quam deviciis affluens sic superstitiosa iam coeperat tam multitudine populi quam superbie vento plena consurgere, quod de suarum virium temeritate lasciviens et de elati spiritus superfluitate confidens dedignabatur parificare se aliis: Que suppeditare sibi vicinos multipliciter satagebat ac in tantam iam venerat arroganciae inflaturam, quod aliquando cogitare non metuit usque ad Romanos sui alas extendere potentatus. Huius itaque temeritas actibus fastuosis incumbens nec futuros eventus debita circumspectione premeditans, suis omnibus fautorum suorum et complicum viribus congregatis, ad obsidionem civitatis Senensis, commorante ibi memorato Iordano comite cum stipendiariis regiis, viriliter attemptavi accedere; factaque ibi mora, quam voluit, et usque ad civitatis eiusdem menia depopulatione peracta, exercitu dissoluto recessit. Cumque post modicum temporis Florentinorum ipsorum audacia cum Lucensibus, Pratensibus, Pistoriensibus et aliis complicibus suis de Thuscia, quos in comitativam suam non minus coactos quam spontaneos attrahebant, cum exercitu numeroso, qui armatorum XXX milia continebat, ad muniendum castrum Montis-Alcini victualibus et aliis oportunis, quod Florentini predicti tunc in eorum potestate tenebant, per territorium Senarum prope civitatem eandem ad duo fere milliaria superbe procederent, qui per aliam tutiorem viam illuc indemnes accedere potuissent, contigit quod dictus Iordanus comes cum Theutonicis secum morantibus et Senensibus populis cum parte Gebellinorum, sub felicibus regis auspiciis in Florentinos eosdem et fautores eorum viriliter irruentes ipsos commissis hinc inde conflictibus expugnarunt. In cuius expugnationis eventu sic Florentinorum potencia deflorata commarcuit, quod ex eis eorumque complicibus, preter occisos gladio, quorum non fuit numerus praefinitus, captivorum solummodo, quos Senensis carcer astrinxit, XV milia et ultra numero computantur. Versi sunt itaque subito dies sollemnitatis eius in luctum, sabbata in opprobrium, honores in nichilum, ita quod eorum superstitione deposita, qui, dum in honore essent, non intellexerunt, iam sumentes a vexationis iaculis intellectum, regis Manfredi mandata devote suscipiunt. Igitur regina Beatrice nature debitum persolvente rex cum Batazo viro in Grecia magnifico et illustri habens de parentela tractatum, tandem Manfredus filiam eiusdem Batazi, puellam iam nubilem, in annis tamen iuvenilibus illustrem et pruden tem suis nuptiis adoptavit, ex qua postmodum filios suscepit et filias, ex quibus nonnisi una filia supervixit. 5. Medio autem tempore, papali curia morante Viterbii ibique Alexandro IIII summo pontifice viam universe carnis ingresso, dum collegium cardinalium, in quibus, velut in montibus sanctis ecclesie fundamenta sunt posita, habere inciperet de pastoris substitutione tractatum, et inter eos vertiginis spiritu et invidie livore suffuso non possent in aliquem de gremio convenire, contigit quod Ierosolimitanus patriarcha natione Burgundus, qui tunc ad curiam ipsam pro ecclesie sue negociis promovendis accesserat, concorditer est ad apicem apostolice dignitatis assumptus. Sic itaque factus de petitore concessor, de subdito dominus, de filio pater patrum, Urbanus IIII meruit nominari. Cumque post hec viderentur iam omnia regni negocia sic firmiter, sic tute disposita, ut ex nullo videretur angulo dubitandum, rex Manfredus deliberato consilio Fredericum Malectam comitem Bizani consanguineum suum cum quadam quantitate Theutonicorum ad gubernandam Siciliam capitaneum destinavit. Qui dum in partibus illis contingencia quelibet prudenter et caute disponeret, dum se versus montem Trapani, de cuius habitatoribus aliquod forte contrarium fama referente presenserat, se cum sua familia vicinaret ac moraretur in campis, accidit quod, descendentibus ad eundem comitem decem viris ex incolis dicte terre, qui pro parte tocius universitatis verba devotionis offerrent, cum ex longa sed viciosa pocius consuetudine, nullius officialis ad montem incole libenter paterentur ascensum, dum comes ipse familiaris inimicitiae, qua nulla pestis occurrit proclivior ad nocendum, precavere non posset insidias; quidam insolens iuvenis nomine Goblus, natione Theutonicus, qui marchionis Bertholdi familiaris et intimus fuerat, quem eciam dictus comes comestabulum Theutonicorum ex confidencia multa prefecerat, et ad familiarium negotiorum consorcium admittebat, nacta tunc forsitan occasione qua posset preconceptum malicie sue votum in actum producere, proditoria temeritate temptatus, cum quibusdam sequacibus suis in eundem comitem sub tentorii velo iacentem inopinatus insiliit ipsumque temerarius interemit. De cuius obitu cum rumor veniret in publicum, homicida predictus et complices eius ad montis eiusdem excelsa una cum predictis nunciis confugerunt, frustra credentes inter eos commissi facinoris invenire tutelam. Sicque montis eiusdem habitatoribus in sue rebellionis malignitate detectis, ne scelus huiusmodi remaneret inultum et montis perversitas in sua ulterius obstinatione persisteret, Fredericus Lancea, comes Squillacii, qui insolentias regionis eiusdem ab experto calcare prenoverat, de beneplacito regis Manfredi capitaneus in Sicilia subrogatur. Qui sub fortuna regia viribus instauratis perurgens obsidionis instancia superbiam montis eiusdem per extreme desolationis et exhabitationis excidium potenter edomuit et eiusdem facinoris patratores cruenti supplicii, qua digne meruerant, cede confecit. De cuius minutis incolis iussit rex construi civitatem novam, que vocatur Regalis prope Bonreparium, in loco videlicet, ubi veteris civitatis Apollinis vestigia subsistebant. 6. Iam tota Sicilia in pacis reformatione disposita et Frederico predicto domesticis restituto solatiis Richardus Filangerius comes Marsici ad eiusmodi regionis regimen deliberatione provida destinatur. Dum autem Richardus idem officii sui partes impleret et rex Manfredus in Apulia feliciter ageret, credens sic omnia in regno disposita, ut ex nulla timeri posset parte turbatio, novus et inopinatus in Siciliae partibus ignavie morbus invaluit et erroris mirabilis stupor irrepsit. Dum enim quidam pauper, Iohannes de Chocleria nomine, infime conditionis et abiecte fortune mole depressus ac inopie scalore, mendicus per civitates et loca cotidianum sibi victum hostiatim querendo discurreret, ex concordibus forsitan vultus et etatis indiciis, per que fallax opinio in uno eodemque subiecto diversas plerumque formas similitudinis conformitate mentitur, audivit pauper ab aliquibus obviis, qui elemosinarum sibi suffragia porrigebant, imperatori premortuo se fore consimilem. Cumque videret in opinantium ore verba crebrescere, mutavit repente mendicus animum et quesitus eatenus super hiis responsa negativa dissimulabat, quatenus verisimilia faciat quae dicuntur. Oritur ex eius negatione suspicio, et, cum nitatur hominis appetitus in vetitum, eo magis insurgebat de ipsius ambiguitate credulitas, quo maior infitiatio tradebatur. Iam rumor de verbo in verbum mutua confabulatione dispergitur. Discedit pauper a frequencia hominum, barbam nutrit Et ut concepta liberius valeat fabricare mendacia, loca petit vicina silvestria, firmat in monte Gibellio, qui alias Iehnna dicitur, dolose latibulum, et imperiales sibi mores et verba, que veritas et natura non dabant, adultera fictione componit. Iam falsus per Siciliam rumor increbuit. Visitatur pauper in tenebris, honoratur plus solito, et rerum victualium, quarum pressus prius inopia fuerat, copiosa per aliquos opportunitate fulcitur. Adhuc plures exules, quos perfidie aut invidie macula de naturalibus terris vicinis eiecerat et in nemoribus latitabant, praecipue Bartolomeus de Mileto et fratres nepotes quondam veteris Petri de Calabria comitis apud Tarracenam perempti, ad simulachrum audito rumore concurrunt, falsitatis causas explorant, quesitas inveniunt, et velut qui fluminis impetu prolabentes apprehensa iam stipula turgidas credunt undas evadere - adhaeserunt exules monstro mendacii. Et quas solus forte formare non poterat, iam plures falsi sibi additi fomites falsas roborant fictiones. Ecce iam plenum falsitate portentum imperatorem intitulant, colunt ut presidem, reverentur ut dominum. Et ut securiora dent incrementa principiis, excelsum montem Centurbii, quem olim exhabitari fecerat imperator, pro tutiori statione conscendunt; per quos imperiali sigillo viciose conflato, sub consueto titulo cesaris literas per diversas partes imperator fantasticus subdola formatione conscribit. Et ut facilius audencium animos novae fraudis adinven tione corrumperet, indicat se olim hobitu simulato de divine permissionis oraculo ad expianda delicta nonum annum in peregrinationis exercicio peregisse. Sicque plures regni civitates et nobiles de fidelitate sollicitat et sub isto colore requirere non formidat. Hoc quippe fraudis et erroris involucro multa confinia loca Sicilie, callida machinatione corrupta, necnon et remota eciam, nisi necessarium prevenisset antidotum, surrepens morbus occiduus infecisset, cum essent quamplures, quos ad credendum simplicitas incauta conducere; et nonnulli, quos si super hoc scientia certa non falleret, simulantes se tamen nescire quod noverant, ad aliorum sequelam violata iam mentis contra regem Manfredum invidia trahebantur. Cumque super hoc regis eiusdem aures relatio inopinata perstreperet, et ad longinquas quoque provincias figmenti huiusmodi novitas pervenisset, ad subvertendum ydolum et cultores eius dictus Richardus preses provincie instanter accingitur. Et cum ad summitatem montis ipsius, in quo iam domini regis emulorum quantitas convenerat, tum ex praeruptis saxose rupis obiectibus, tum ex viarum artissimis intervallis sibi et suis impugnare volentibus facilis non pateret ascensus, obsidionem ibi satis urgentem exercitu congregato firmavit inclusoque cohercuit, ut nulla victualium quantitas, quibus miseram regere possent inediam, ad eos more solito portaretur. Cum autem nimis esset inelegans nec eciam regia fortuna permitteret, ut eiusdem rei perniciosa temeritas, quae turpe nimis habuerat in sui fictione principium, non absque multorum iactura concresceret, et horridi figmenti convicium ulterius transiret inultum, contigit quod, dum senex ille versutus apud Castrum Iohannis cum suorum comitiva sequacium per devia fructeta procederet et honorifice fuisset a civibus in illa vana pompositate receptus, dum frustra crederet suis tempus in antea servire versuciis, dictus R(ichadus) comes illuc cum suorum equitum comitiva procedens, conspirantibus contra senem predictum postmodum tanto errore detecto Guillelmo Malacocina et Andrea de Bartholucio habitatoribus castri predicti, conflictu cum hostibus violento praehabito, prefatos senem et complices eius ibidem prudenter et strenue intercipi procuravit. De quorum captionis eventu rege consulto, licet in spectaculum servari res obprobriosa potuerit, quia tamen dignus non erat vitae residuo, qui tam sibi quam pluribus aliis fuerat causa mortis, penas digne sortitus, quas iuste meruerat, furcarum patibulo suspensus interiit, et sequaces suos numero XI, quos figmenti participes, et officiorum iam assumtorum collegas habuerat, eiusdem supplicii non dimisit expertes. Ad hec rex Manfredus firmato consilio post supplicia predictorum, partes Sicilie personaliter repetit, ut provinciam ipsam ab omni contagio perversitatis expurget et in statu pacifico sue presenciae visitatione confoveat. Veniensque Messanam ante omnia predictos Guillelmum et Andream, quorum proditione imperator ille fantasticus et sui college capti fuerant in conflictu, ultimo supplicio prius oculis evulsis affecit, ut eis de cetero perniciose proditionis innata nequicia, quam fere uno eodemque tempore tam contra honorem regis quam postea contra prefatum senem miserabilem exercuerant, non prosit ad tutamina personarum. Apud Panormum vero multa regi et varia donaria presentantur. Sed in uno ensenio potissime hominum admirabantur obtuitus. Henricus enim de Abbate, vir dives agri et auri ac habundans pecoribus in Valle Mazarie, centum mulos singulos singulis insidentibus centum sclavis in sue naturalis nigredinis deformitate formosis, regi Manfredo pro devotionis et fidelitatis pignore presentavit. Sic igitur regione ipsa disposita, rex Manfredus ad consueta solacia Lacus Pensulis, que copiosa venationis habilitas, originalium fontium amena frigiditas et placidi situs nemerosa temperies grata reddunt, estate succedente revertitur. Dumque, toto iam regno in statu tranquillo salubriter stabilito, regem ipsum de remotis et exteris, ad que iam suarum virium habenas extenderat, studium debite curiositatis accingeret, parentelam cum rege Arragonum, tractatu hinc inde per nuncios premisso primordio, contrahit; et filiam suam Constantiam, quam ex prima consorte sua Beatrice, filia quondam Amadei comitis Sabaudie, imperatore vivente susceperat, domino Petro primogenito dicti regis Arragonum solemni matrimonio copulavit. 7. Post hec rex ipse Manfredus, quem papalis curia etsi per se calcare non valeat diffamare propter ingratitudinem merito lacessita contendit, cui eciam temporis et rerum eventus invidie zelum cotidie sua crescente felicitate concumulant, citatur ad presentiam domini Urbani summi pontificis, citatione videlicet publica, ut est moris. Que alloquio tantum papalis predicationis expressa et inscripta cedulis affixis prae foribus maioris ecclesie Urbis Veteris, ubi tunc sedes apostolica morabatur, ad eumdem regem nec literarum nec nuncii alias, cum non consueverit hoc ecclesia facere, visione pervenit. Cumque nollet rex ipse super hoc de arrogancie seu contumacie culpa videri notabilis, quem papalis curia temporis opportunitate captata satagebat in quantum poterat et debebat infamie nota lacessere, nuntios suos ad sedem apostolicam consulta deliberatione praemisit. Et quia iam ecclesia tractatum cum Karolo, filio regis Francie, Provincie comite, per ydoneos nuncios de concedendo sibi regnum habuerat, rex Manfredus credens precavere futura preter mores, quibus erat imbutus ab ipsis cunabulis, se humilians, per nominatos nuncios fecit summo pontifici supplicari, ut, ex quo ipse rex personaliter iubebatur accedere, de securo et habili loco, in quo cum familia et gente sua posset commode iuxta sue dignitatis exigentiam hospitari, benigne sibi pater apostolicus provideret. Paravit tamen se rex ipse magnifice, ut si expediret non solum curiales, sed et posset terrigenas casu accidente viribus superare, ac usque ad regni confinia cum maxima equitum et peditum comitiva processit, considerans, quod ex vicinitate locorum poterat habilius super hiis nunciorum expectare responsa, et ibi de ulteriori processu vel mora, quod sibi melius expediret, consulta deliberatione pensare. Cumque non deceret ecclesiam quae processerant de labiis summi pontificis irritare, qui cum comite Provincie concessionis regni oblatione preambula, cui super hoc non expediebat illudi, solemnem per nuncios faciebat teneri tractatum, excusantium predictorum allegationes pro rege idem summus pontifex non admisit: quia, dum ecclesia voluit idemque rex potuit sedi se reconciliare predicte, consilio et suasione quorumdam comitum, quos ipse rex bonis nobilium exulum non iure prefecerat, quibus exulibus restitui per regem integre bona sua inter alia pacta ecclesia contendebat, rex praedictus ipsius ecclesiae beneplacita parvipendit nec annuit postulatis. Cum autem postmodum visus est velle sub exquisitis cum omni diligencia pactis sedis eiusdem se subiicere voluntati, eius humilitatem tunc repudiavit ecclesia, que se sibi tempore congruo humiliare nescivit. Sicque ipsum regem, quem novorum comitum reddebant non recta consilia pertinacem, tamquam iam prescitum ad malum summus pontifex excommunicationis vinculo innodavit. Cum igitur super hec nichil sibi devotio simulata prodesset, quem de cetero nitebatur ecclesia omni qua posset impugnatione concutere, repetit rex fremens contra ecclesiam partes Apulie sic ligatus, ut circa alia negotiorum suorum studia et circa demoliendam ecclesiam curas liberius sue provisionis impendat. 8. Interea Corradus de Antiochia comes Albe, regis eiusdem nepos, qui pro capitaneo fuerat destinatus in Marchiam, dum ad castrum Monticuli habitatorum copia et montuosi situs eminencia communitum sub confidencia solita et spe securitatis accederet, fuit ibi cum aliquibus familiaribus suis per incolas loci subita et inopinata proditione detentus. In cuius subsidium ad mandatum regis magno et prepotenti exercitu congregato, Galvanus Lancea comes Principatus et Fundorum, marescallus regni, socer eiusdem Corradi, cuius cordis intrinseca generi captio violenta pupugerat, pluribus aliis comitibus aliisque regni nobilibus sociatus accessit. Sicque per eum iuxta castrum Monticuli exercitus obsidione firmata et ingenti depopulatione peracta ibi protracta mora usque ad urgentissimam hyemis instanciam tempestatis, dimissa quoque in Macerata magna equitum comitiva ad impugnationem Monticoli et captis quampluribus ipsius regionis nobilibus, qui factionis eiusdem capita dicebantur, dictus Galvanus et alii de comitiva sua soluto exercitu, cum castrum ipsum habere non posset, nec mora sua esset ulterius utilis, revertuntur. Contigit autem, quod idem Cor radus, quem proditores sui ante depopulationis illate dispendia liberare noluerunt, procurante sollercia quorumdam devotorum suorum, qui circa eius custodiam assistebant, sompno vinoque sepultis excubiis, intempestae noctis silencio de carcere compeditus evasit et fugientibus custodibus cum eodem restitutus est beneficio libertatis. 9. Dum regi predicto undique ad votum universa succederent, dominus Richardus de Aniballis Sancti Angeli dyaconus cardina lis, natione Romanus, nescitur, quo spiritu ductus quave intentione commotus indefesse sollicitudinis studio vehementer instabat, quod praedictus comes Provincie negocium regni contra regem eundem mora qualibet aggrederetur abiecta, offerens magna de suo peculio pro expensis dicti comitis mutuare. Sed in eo mirari quis poterat, quod, cum tota domus cardinalis eiusdem, nomen Gebellinitatis ab antiquo sortita regi iam dicto studeret sincera devotione placere, idem cardinalis - quo animo discute, lector! - adventum prefati comitis procurabat, quasi suorum vanarentur excidia, quorum periculosa dispendia sub eiusdem comitis secutura felicitate praevidere poterat et tueri. Huius igitur cardinalis pars Guelfa urbis sedulum vel poctius subdolum presentiens studium, exclusis pro maiori parte nobilibus Gebellinis ab urbe, de quorum numero quidam ipsius cardinalis nepotes erant, procuraverunt sagaciter et provide ordinarunt, quod populus urbis, quem ex hoc in illud exilis quandoque versat occasio quique frequenter consuevit illius modice libertatis reliquias, quas in eum proscripta veterum transfudit auctoritas, prodigaliter ac impudice distrahere, predictum Provincie comitem elegerunt in dominum, et senatorem urbis perpetuum evocarunt. Hunc eciam comitem dictus summus pontifex, ut habeat operarium, per quem temporalem gladium seculariter exerceat, non absque Gebellinorum iactura multorum, regi predicto procurabat opponere. Nam frequenter eidem comiti regni Sicilie, cuius ipse rex pacifica, licet violenta possessione gaudebat, certas per apostolica scripta et per nuncios eciam, direxerat sponsiones. 10. Interea dictus Karolus ad requisitionem et instanciam Guelforum de urbe vicarium suum misit ad regimen Romanorum, qui civitatem ipsam in ipsius absentia regat et dirigat loco sui. Cum autem vicarius ipse rector in urbe preesset et nobilibus, quos eiectos invenerat, civitatis ipsius introitum denegaret, nobilis quidam urbis proconsul nomine Petrus de Vico, qui in maritime partibus urbi vicinis et alibi per districtum urbis plura castra tenebat et qui regi Manfredo iam dudum ex zelo devotionis inheserat, guerram cum quibusdam adversariis suis et specialiter cum Pandulfo comite Anguillarie cotidianis conflictibus agitabat. Huius autem comitis pater multum fuerat imperatori Frederico devotus, quamdiu Fredericus ipse in ecclesiae gracia perstitit. Sed hic comes paternam devotionem non sequens quoad regis predicti personam, quem Frederici legitimum non reputabat heredem, cum adhuc Corradinus Corradi filius superesset, regi Manfredo prefato consideratione sedis apostolice, cui totus adhaerebat, signa reverentie, per que forte multa vitasset dispendia, non ostendit. Illis quoque diebus Iordanus comes predictus exercebat in Marchia pro parte regis officium vicarie, et cum agminibus illorum Theutonicorum, qui secum contra Florentinos fuerant conflictu habito cum eisdem, potenter in obsidione Monticuli existebat. Post paucos autem dies ad petitionem et instantiam dicti Petri pro viso regia, que Gebellinis proximis et remotis oportuna de more porrigere suffragia nitebatur, quamdam quantitatem ex predictis Theutonicis sub capitania cuiusdam nobilis familiari sui nomine Francisci Trigisii in eiusdem Petri subsidium destinavit. Cum autem dictus Petrus tam gentis illius auxilio quam partis sue favere confisus contra hostes suos animum roborasset, civitatem Sutrinam, cuius idem Petrus maiorem partem tunc habere videbatur, violenter intravit eamque dominio regio subdidit ac fidelitatis fecit iuramenta prestare. Medio autem tempore rex intermissis solatiis suis profectus est in Terram Laboris, ut de negociis spectantibus ad pacificum statum regni tam de resistendo viriliter comiti Provincie, si veniendi per eum, sicut communis tenebat opinio, casus incideret, quam de obstando quibuslibet aliis, qui regni vellent turbare quietem, deliberationis debite consilio provideret. Generali ergo propterea apud Neapolim celebrato colloquio comitum et baronum aliorumque regni nobilium animos et vires examinat et servicium, quod eorum quilibet debet et posset, singulari discussione requirit. Iam notatis singulorum servitiis et feudatariis omnibus apparatis provida deliberatione statuitur, ut Percivallus de Oria, familiaris et affinis regis, ad partes Ducatus cum magna militum et arceriorum quantitate procedat. 11. Interea vicarius urbis, populusque Romanus pro recuperanda civitate Sutrina communiter exeunt et, cum civitatis menibus appropinquant, priusquam ad impugnationis et conflictus signa perveniant, civitatem ipsam propter subitam revolutionem civium, quorum magna pars erat Guelfa, que statim Romanis venientibus contra Theutonicos vigoris sumpsit audaciam, ad manus suas, et urbis dominium revocarunt, abscendentibus exinde per fuge subsidium dicto Petro et aliis de comitiva sua; qui non potuerunt sic omnes illesi discedere, quin plures ex Theutonicis fuissent equis spoliati et armis et quin plures ex eis in Sutrinorum manibus remansissent. Deinde castrum Vici, quod est eiusdem Petri, ad quod Theutonici se receptaverant, cum eodem, populus Romanus urgenti obsidione circumdat et machinis, caveis aliisque impugnationis modis valida perurget instancia et molestat. Cumque rege Manfredo morante Capue, hec omnia ad ipsius noticiam pervenissent, mutato consilio incontinenti memoratum Percivallum de Oria, qui versus partes Ducatus gressus direxerat cum exercitu suo, versus Vicum in eiusdem Petri subsidium propere mandavit accedere aliumque exercitum in regni confinibus sub magistratu Richardi Philangerii, iussit illico congregari, ut Romanis eisdem, nisi a predicti castri obsidione discederent, omni quo posset hinc inde conamine detrimenta continue offensionis inferrent. Romani longa obsidione fatigati, cum recolligendarum frugum tempus instaret, audito quod tantus succursus Petro de Vico contra eos ibat et rex Manfredus eciam famose dicebatur iturus, usi consilio saniori, ab eiusdem castri obsidione disce dunt et in urbem propere revertuntur. Eorum eciam obstinata dissensio et natura semper invicem ad dissentiendum proclivior, quem nunquam commune commodum, sed proprium dumtaxat affectat, dum iam expugnationis et devictionis ipsius castri hora proculdubio appropinquat, dum obsidentium animi mutare incipiunt et iam in vota contraria dividi, rei tam viriliter ceptae ac votive depopulationi parate, non expectat eventum. Vicarius enim urbis, Iacobus videlicet de Gancelmo de Provincia oriundus, qui secundus Karoli comitis predicti vicarius erat; primo, qui Gallicus fuerat, nature debitum persolvente,-presentiens vota exercitus multa divisione mutare et maioris partis eiusdem exercitus animos, qui ad finale dicti Petri extermi nium nolebant operam exhibere, sic intra se perpendens quadam seditiosa machinatione corruptos, quod Theutonici infra septa burgi eiusdem castri morantibus de se videbantur victoriam polliceri, generalem populo dedit licenciam discendendi et reditum militaribus catervis indulsit. Sicque huiusmodi exercitu dissoluto et obsidione dimissa versus urbem populus et vicarius revertuntur. 12. Deinde cum de mandato regis Percivallus prefatus gressus suos versus partes Ducatus repeteret, ut loca fidelium Romane ecclesie totis inquietaret viribus et sedem apostolicam usque ad extremos sue receptationis angulos molestaret et apostolatu eciam iuxta posse privaret eandem, contigit illo volente, qui tandem depressit obstinatam superbie maliciam Pharaonis, quod, dum ad cuiusdam aque transitum, que dicitur Nigra de Narco, prope castrum Arronis, tempore inundoso idem Percivallus cum infinito exercitu Sarracenorum et peditum et equitum excommunicatorum concitatus contra ipsam ecclesiam pervenisset, in ipsius aquae passagio, quam multitudo gentis previae illesa transierat, cuiusdam precedentis alterius relevare volens occasum fuit ipse solus equo subcumbente promersus; substituto sibi statim in capitanee officio, iuxta regis edictum, Iohanne de Manerio, ut eidem exercitui presideret. Sed cum ex inopinato casu dicti Percivalli totus fuerit exercitus fuerit terrore concussus et dominus Urbanus multos fideles, quos apud Urbem Veterem cruce signaverat, contra Percivallum et exercitum supradictos illuc obviam iam misisset, dictus Iohannes et exercitus huiusmodi ausi non fuerunt ultra procedere. Unde tunc ecclesia novo quasi iubilo concinit: "Cantemus domino. gloriose enim honorificatus est, equum et ascensorem proiecit in amnem". Post modicum vero temporis rege in Apuliam redeunte, dum Petrus de Vico et Franciscus Trevisius cum stipendiariis regiis in quodam castro ipsius Petri, quod Blevium dicitur, morarentur, et comes Anguillarie cum comitiva sua et alia copiosa equitum multitudine Lombardorum, quam dominus Urbanus summus pontifex sub magistratu cuiusdam Pipionis nomine de Liguria et vicarius urbis eciam eidem comiti destinarant, apud castrum Vetralle, quod tribus fere millibus distat a Blevio, pervenisset, dum non possent se hostes pre nimia collium oppositione recte respicere nec alter in alte rum insilire, contigit quod, cum dictus comes et sui de strenuitate et multitudine confidentes in quedam media plana procederent, memorati Franciscus et Petrus cum Theutonicis secum morantibus, qui pridem ab ipsis hostibus fuerant lacessiti, et ultionis tempus promptis animis expectabant, in eos viriliter irruerunt: Conflictuque magno inter eos hinc inde commixto fugit dictus Pipionus et comitiva sua; relictisque comite ac Romanis in ipso conflictu bellum fuit asperrimum diuque duravit. Tandem prevalentibus Theutonicis captus est dictus comes et plures Romani nobiles cum eodem, multis ex suis, quibus maxime Theutonicorum gladius non parcebat, occisis multisque in estus ardore et armorum valida oppressione peremptis. Ubi Stephanus Accaricia cives Romanus, vexillifer exercitus comitis, vir inquam in bellorum exercicio strenuus et famosus, interius estuans siti, ut referunt, oppressus et suffocatu interiit, quamquam nichilominus post tempus ex multis percussionum receptarum concussionibus deficere potuisset. Cum eodem Stephano nepos suus occubuit, Palamides nomine, cuius animositas tunc maxime claruit, que in annis iuvenilibus multa strenuitatis industria se probarat. 13. Adhuc memorato vicario Karoli Rome prosecutionem sui regiminis agente feliciter, non solum rex Manfredus ad impediendum adventum ipsius Karoli, sed et Gebellini de urbe nobiles vigilanter intendunt. Parant sollicite undique sibi bella. Iam per maris excubias multitudo galearum invigilat, et velut pirata emulus classes freta circueunt numerose. Iam Theutonicorum voluntatis impetus fremescit effrenis, et eorum signa, velut ex eventu forent futuro victricia, in partibus Tyburtinis prope Cellas citra regni confinia pompose distenta praefulgent. Verum cum per Romanam ecclesiam dicto Karolo ad prosequendum regni negotium esset in ipsius regni concessione terminus stabilitus, quo ipse personaliter Rome deberet adesse, rex predictus principiis nitens obstare, sollicitus tam per mare quam per aridam terram impedire ac omnino precidere, si valeat, ipsius Karoli tentat adventum, ut per lapsum temporis prefiniti Karolus ipse concessionis predictae cadat a iure, ac rex Manfredus postea eiusdem ecclesie, cuius iam eum penitebat non paruisse mandatis, reconciliare se posset affectibus. Unde sub ipsius regis nomine eo ministrante subsidia Petrus, Romani proconsul urbis, qui sub Gebellinitatis abusione vocabuli regis eiusdem toto conamine favebat honoribus, ab urbe cum quibusdam nobilibus Gebellinis eiectus, condixit et ordinavit cum Gebellinis eisdem, quod ad impediendum memorati vicarii regimen et Karoli dominium subvertendum quilibet ex ipsis Gebellinis nobilibus cum equitum comitiva suorum, quibus dictus rex stipendia ministrarat, urbem certa deberent hora repetere ac subito subintrare, ea intentione commoniti, ut non solum contra vicarium predictum, sed contra nobiles Guelfos urbis, qui Karoli promovebant excellentiam toto posse, captata opportunitate confligerent et collectis eorum viribus offensarent. Sicque apud castrum Cerveteris di ctus Petrus quantitatem equitum congregavit: Et solus cupiens placendo regi Manfredo munera prevenire fortune, qui pocius postmodum infortunii calicem praegustavit, versus urbem continuata nocte festinat, ne forte sibi mora possit ad imbecillitatem animi computari, promtus et audax preveniens alios intrat urbem, Domos, quas quondam tenebat, quas tunc faciebat vicarius custodiri, in aurore rutilo animosus aggreditur et invadit. Est enim Rome locus, quem alvei dividentes Tyberim latere circumsepiunt ab utroque, ad quem prestant aditum pontium monumenta conformia; hic, ab antiquo Insula Licaonia nuncupatus, absque montuosa eminencia et sine munitione menium est per se valde tutus et fortis, ita quod longo posset tempore ab insultatione quorumlibet defensari. Ad hunc autem cum idem Petrus cum suorum equitum comitiva procederet, presentitus ab ipsius loci custodibus intra eiusdem loci claustra nequiens se reducere ut credebat, se et suos citra eumdem locum in quadam contrata, que Piscinula dicitur, receptavit. Et quasdam domos inibi statim defensoribus muniens ac vie communis seu publice, passus trabium et tabularum oppositione fortificans, credebat ab imminentibus inimicorum incursibus, qui iam accincti contra eum a ≤d veniendum fuerant, se tueri. Cumque Iacobus de Gancelmo vicarius urbis predictus cum quibusdam Provincialibus Guelforum terre non expectato subsidio ad repellendum dictum Petrum et gentem suam equis, sicut decebat, communitus et armis accederet, conflictus primordia reportavit adversa: nam licet hinc inde Provinciales predicti et Gebellini Romani cum dicto Petro aspere nimis et fortiter conflixissent, vicarius tamen et ipsi Provinciales bello fracti tamquam viribus impares impelluntur. 14. Sed succurrente Provincialibus per insulam supradictam domino Ioanne de Sabello, qui erat homo securi cordis et animi, honorem Karoli zelans mentis affectione sincera, vicarius et Provinciales resumunt animum contra hostes. Et eis ab alia parte illius contrate resumentibus bellum viriliter, dictus dominus Ioannes ex parte insule contra eosdem Gebellinos animose perurget insultum; et dum hostes a duabus partibus instantissimo bello perursi se in fugam convertunt, dictus dominus Ioannes versus personam tantum dicti Petri se dirigebat, ut idem Petrus posset intercipi et teneri. Fugit ergo extra urbem dictus Petrus et ad castrum suum Cerveteris, tota comitiva dimissa, per viam aliam est reversus. Capiuntur omnes commilitones sui et carceribus Capitolii mancipantur. Dictusque vicarius tam gloriosum et victoriosissimum triumphum ex dictis Gebellinis assequitur, quod totam comitivam dicti Petri, excepto ipso Petro cum tribus sociis, quos fuge presidium ab eiusdem vicarii potestate subduxit, alios crudelis gladius excidiose contrivit et Capitolii carcer adstrinxit. Ex hac itaque debellione quamplurima Gebellinorum fuerunt corda concussa; et eorum maxime, qui secundum deliberata et proposita cum dicto Petro urbem non fuerunt ingressi, adeo animi perterrentur, quod ad turbandam urbis quietem, quam demoliri conabantur exterius, suos regressus ulterius non attemptant, sed in urbis circuitu per castra eorum anxii, tamquam aper confossus a venatore discurrunt. 15. Cumque agerentur predicta, dominus Urbanus apud Perusium cece mortis morsibus exspiravit. Et dum ecclesiae, deo volente celeri provisione succurritur, elegitur in summum pontificem dominus Guido Fulcodii Sabinensis episcopus, qui, quondam expertus coniugales amplexus, in advocationis officio Parisius tempora iuventutis expenderat, tandem vitam clericalem assumens regis Francie consiliarius et postmodum Narbonensis archiepiscopus esse promeruit, et de huiusmodi presulatu successive fuit eius crescentibus in honestate meritis per predictum dominum Urbanum ad cardinalatus apicem evocatus. Demum vero summus pontifex iam creatus vocari voluit Clemens IIII. Hic namque universalis antistes, cum esset provincialis, de Sancto Egidio scilicet oriundus, et a domo Francie, sub cuius favore creverat, multa et magna beneficia per bonorum incrementa continua suscepisset, favet Karolo quantum potest. Et bonorum ecclesiasticorum in Francia et Provincia decimatione recepta multos de ipsa decima equites cum dicto Karolo venturos in regnum soldat, aliisque concedit crucesignatorum veniam, quam concedere consuevit ecclesia transfretantibus ultra mare. Sicque tota fere Gallia et Provincia pro dicto Karolo - favente Clemente postmodum, qui antea per Urbanum de regni dominio perpetuam receperat cessionem - ad mactandum regem Manfredum tamquam vitulum saginatum, quem eiusdem regni delitie delicate nutrierant, sollicitatione provida concitatur. Et quidam gratuito animo, quidam melliflua Karoli suasione perursi, nonnulli stipendiati de decimatione predicta, alii vero crucesignati, contra dictum regem venire se parant. Iam per montes et citra fulgentia signorum lilia vernant, iam pro conservatione urbis ad praeparandas Karoli vias, quamplures milites premittuntur. Et quia dictus dominus Clemens erga predictum Karolum teneritate multa cordis accensus et de statu suo tamquam de filii honore sollicitus ipsius quin immo ecclesie negocium indefessa sollicitudine vocis et operis ferventer assumserat et dicto Karolo multa de bonis ecclesie, preter decimationem predictam fecerat mutuari, omnia, que sub celi tegmine quae que ambitus terre claudit, Karoli felicitati futurae serenis auspiciis obsecundant. 16. Premittitur igitur ad urbem cum aliquibus militibus ultramontanis quidam Ferrerius nomine, statura magnus, corpore ferreus, quasi verisimiliter corpore nomen equet: Qui Romam perveniens statim versus partes Tiburtinas ad loca, que Cellas nominantur, ubi agmina Theutonicorum sub ducatu domini Iacobi Neapoleonis ad passuum regni custodiam et pro favore ipsius morabantur, cum quodam promtitudinis fervore processit. Ibi enim dictus Iacobus Neapoleon, qui erat caput Ge bellinorum urbis et ab urbe Gebellinitatis pretextu fuerat violenter eiectus, habet prope dictas Cellas castrum Vicovarii valde forte; in quo Theutonicorum agmina predictorum, cum volebant, membra fatigata discursibus quietis otio restaurabant: quorum Theutonicorum idem Iacobus pro eo dux erat et ductor quod dictus rex ipsos Theutonicos ad partes illas maxime in ipsius Iacobi subsidium ex callida provisione transmiserat. Cum iis sane dictus Ferrerius, credens in illo sui fervoris impetu ex eis et Romanis exulibus triumphum proculdubio consequi, ex improviso bellum durissimum absque commilitonum Latinorum consilio inchoavit, quamquam a Campanis militibus, quos summus pontifex predictus in eiusdem Ferrerii subsidium soldari fecerat, fuisset ei, ne tunc iniret bellum cum Theutonicis instantissime persuasum. Verum non sine superno misterio fortune Karoli patiebantur auspicia, quod primum campestre bellum perderetur a suis, ut ex hoc forte recipiant pro subsequentibus negotiis intellectum. Fortuna quoque plerumque, seu volubilis fortune rotatus actibus humanis illudens nonnunquam precedentia signa victorie ultima futura cum felicitate mentitur et quodam anticipato favore primordialiter exhibet remunerationis grate primicias, ut incautos demum in exterminii finalis abyssum demergat liberius et adducat. Que hoc continuo deceptionis ludo ludendo volens regi Manfredo favisse videri, dat sibi, ut ita loquar, morsellum Cerberi, ut non possit ex talibus ultra sumere vel amplius deglutire. Sicque iamdictum Ferrerium, qui ex nimio impetu fervoris incautus (in) bellum prorumpere cum Theutonicis et Romanis exulibus inchoarat, in precipitii discrimen eadem fortuna perduxit. Nam bello totaliter perdito remansit in campo manibus hostium interceptus. Memoratus autem Iacobus ex hac novi triumphi successione novo respersus gaudio dictum Ferrerium captivum ad regis praesentiam sub fida custodia destinavit. Huius captionis diem rex predictus constituens celebrem, ipsum quasi felicium futurorum successuum grande preambulum solemnizat et festiva celebratione commemorat. Veniunt igitur ad regem augures, assistunt astrologi, assunt arioli, currunt aruspi, et festinant divini; ac veluti qui eorum dicta, ut volentibus applaudant dominis et dissimulantibus adulentur, soliti sunt subornare mendaciis, certam spem regi de prosperis successibus pollicentur. 17. Interea terminus peremtorius, qui tamquam preiudicialis Karolum eximie coartabat, ex decursione temporis paulatim quasi serpiens appropinquat. Et dum de adventu ipsius vota fidelium desperarent, subito iuxta fauces urbis galearum caterva velut vernale fulgur miraculose detegitur et videtur. Sed cum fuisset per regem Manfredum immensum galearum estolium cum gente in mari pugnabili ad impediendum Karoli marinas semilas destinatum, ante omnia estolium ipsum fauces Tyberis cespitibus, trabibus, palis et magna lapidum mole turbavit in tantum, quod galeis aditus de facili non patebat ad Tyberim. Per hoc enim admiratus regis credebat galeas Karoli saltem inibi iuxta fauces taliter intercipere, quod nulla penitus posset effugere manus suas, nec sue potestatis iudicium evitare. Quo facto, cum iam mare procellis inundantibus inciperet conturbari, dictus admiratus procellas metuens imminentium tempestatum, quibus ad terram invitus ut naufragus ex ventorum violencia poterat deportari, alta petiit equora et freta spatiosa pererrare delegit. Propter quod, cum galee, que Karolum devehebant, ad terram ventorum impetu fuissent impulse, galeis regis Manfredi nequaquam obviaverunt, sed usque ad Romanam plagiam pervenerunt illese; ibique fixis anchoris et extensis ad terram rudentibus vix hora modica sine fractionis discrimine potuerunt subsistere. Sed sicut deo placuit, cuius est solius gressus dirigere hominis, eadem durante procella Karolus quamdam sagittinam ascendens imminente sibi periculo personali terram petit, cupiens forsitan vel extinctus adimplere prius quod iurando spoponderat, quam ignominiose a regni concessione cadere vel repelli. Sicque in descensu ad terram, cum non crederetur evadere, sed omnino submergi, terra Romana ipsum miraculose habuit redivivum. Tandemque maris impetu tranquillato, galeae ipsius Karoli procedentes ad fauces, singula, que objecta fuerant obstacula spatiose submovent, Tyberis alveos libere intrant, ac deinde, sicut moris est, trahuntur ad urbem. Karolo autem, qui ad terram ante descenderat, deo volente, qui hominum dirigit vias et vota, omnes Romani nobiles veniunt obviam et eum cum reverentie honore multo suscipiunt ipsumque apud monasterium Sancti Pauli prope urbem conducunt. Hinc turba Romanorum popularium, plebs infinita generis utriusque, masculus et femella, senex et iuvenis, laicus et clericus ac religiosus ordinum diversorum, cum palmis processionaliter occurrendo promsit osanna pium. Sumensque ex animo gaudia, et aggressus proinde festiva tripudia, choreis saltancium et psallencium cantica modulationis variae noviter exinde adinventa de more dispositis, urbis tandem plateas et vicos tripudiantibus pedibus circuire non cessat. Ac quilibet nobilis secundum suarum facultatum potenciam secum quorumdam equitum comitivam signanter induit ad ludendum, et omnes excipiunt plausu pavidos, gaudentque videntes Francigene. 18. Postquam omnes leti Francos oculosque suorum lustravere in equis, signum clamore paratis dabat militiae precursor. ceteri statim discurrebant pares et aliquando terni agmina solvebant deductis choris; rursusque vocati convertere vias hastas econtra ferebant. Inde alios cursus aliosque recursus alternis spaciis frequentabant, nec alternos cessabant orbes orbibus impedire, nunc terga fuge nudant, nunc vertunt hastilia inoffensi. Ac sicut laberintus quondam, velut fertur, in alta Creta cecis parietibus habuit textum iter et viam ancipitem mille dolis, non aliter Romani girata vestigia cursu impediunt plures repetito. Hunc autem morem cursus Ascanius, cum muris cingeret Albam, priscos Latinos edocuit celebrare. Non est ergo sane memoria, quod pro aliquo domino Romani usque ad illa tempora tam magnalia ostentamenta conges serint, que diserti oratoris officium non posset brevi hora temporis enarrare. Memoratus ergo Karolus, qui mille forte milites electissimos et in exercitio bellico vicibus multis expertos per mare conduxerat, dura maris tempestate confractus fatigata membra in ecclesia sancti Pauli predicti requie votiva restaurat, exercitum inibi copiosum quiescendo moratur, qui per terram de ultramontanis partibus veniebat, et interim equis optimis milites suos munit. 19. Verum, cum admiratus estolii galearum regis, quas usque in districtum Ianuae valida tempestas impulerat, Karolum et galeas suas audisset Romam venisse prospere, mente turbatus, spirituque confusus ac medullitus stupefactus, illico retrocessit. Et, repetens fauces urbis comperit ex ipsis faucibus omnia obstacula, que obiecerat, provida oppositione, deiecta. Sicque non sine multa cordis erubescentia ob hoc a rege predicto de incauta et neglecta sollicitudine redargutus passus est condignas contumelias et terrores. Rex itaque Manfredus audito, quod Karolus Romam sub tante fortune discrimine venerat, cepit mente fremescere et animo conturbari. Sed dum vix posset admirandi rumoris huiusmodi narrationem credere, que ex continua sollicitudine nuntiorum velut caldarerii malleus, qui ad cudendum socii verba non expectat, regium denuo perstrepebat auditum, non solum veniendi admiratur modum, sed qualiter estolium galearum suarum classes Karoli sic preterire potuisset invisas, vehementissime obstupescit. 20. Ex hiis et aliis signorum presagiis et portentis, que celum, terra mareque pretenderant, intellectus Manfredi recipere poterat, quod ex divino iudicio, cui suis fortuna cedit incursibus, singula huiusmodi erant quedam preambula preparatoria contra eum. Illis enim temporibus cometa apparens, que per plura lustra clausa sub celi velamine in sui apparitione didicit regna mutare ac ut plurimum subsistentia cessare dominia, suos usque ad terram lucidissimos crines velut radios solares extendit. Sed quamquam regi praefato sua et suorum ex hiis praecedentibus signis proxima desolatio daretur intelligi, ipse tamen suos consulens augures et requirens astrologos mentiebatur se sibi cum quodam palliato solamine per longa tempora regnaturum. Edicit ergo generale colloquium apud Beneventum et barones ac feudatarios omnes de regno toto nec non aliquos bonos viros de singulis magnis locis districtius evocat, et ad se revocat Theutonicorum et aliorum stipendiariorum cohortes, quas per Ytaliam in Gebellinorum subsidia sparserat. Congregatisque universis, quos e terris regni fecerat edicto publice accersiri, ad comites principaliter tamquam ad electos suos se dirigens talis sermonis verba verborumque propositiones orditur. 21. "Ecce, inquit, ignis urens de longinquo motu fulmineo veniens iam pre foribus nostris astat. Unusquisque ergo, ut ab huiusmodi incendiis suam domum provida tuitione defendat, aquam de cetero sine excusatione manibus suis excipiat et viribus totis obsistat, ne dum ab igne, qui sine rerum et personarum acceptione de sui natura violenta consumit, domus cuiuslibet, absque obicis obsistencia incendatur. Ecce incurata ulcera, que corporis nostri pudor huc usque sub contemptus dissimulatione celavit, sine remedio parantur ad fistulam, iamque incurabilis quodammodo despectus morbus incaluit et concrevit. Quilibet ergo propria manu acuto gladio morbi tam pestilentiosi tamque letiferi venas et vias toto posse praecidat, ne, dum usque ad cordis interiora pervenerit ex nostra incuria et neglectu medullas inficiat, et nos in desperationem curationis adducat. Gens quippe ista, domini comites et barones, que nos regnum et patrimonium nostrum acriter festinat invadere, ferocissima dicitur et austera. Hec, inquam, pietatem et misericordiam dimisit, in Francia cor durum, mentem feram et animum inexorabilem contra nos ex proposito secum deliberato congestans. Audivistis forsitam aliquando de benignitate ac mansuetudine illorum de domo regis Francie aliquid enarrari; sed tales non credatis esse, qui nos volunt aggredi. Hos quidem nec amice preces vel affectionis zelus in regnum concitavere venturos, sed auri sola cupido, necnon rerum affluencia grata regni, quam pompa regnicolarum desiderabilem facit esse, illos, ut fiant in nos violenti predones, allicit rerumque nostrarum velut sitibundos ad regnum attrahit et nostra spolia desiderare compellit. Et sicut ipse comes Provincie Karolus, filius regis Francie, illa in regnum intentione festinat, ut bona nostra sua faciat, et personas, si possit, exterminet, ita immo avidius, eius milites eo animo veniunt cum eodem, ut nostra deripiant, nec dimittant personas. Sed o presumtuosa crudelitas nostris inaudita temporibus, que nobis et imperio eciam iniuriari non metuit, quos offendere titubat totus orbis. Non enim habet nostra memoria, quod felicibus bone memorie patris et domini nostrorum temporibus tanta regnum et tam grata pacis requie frueretur. Nunc autem gentes ignote, gentes extere et effraenes, que nonnisi ad crudelia manus habent execrabiles atque aptas, ad ferocitates promptas, et anxias ad rapinas, querentes semper quid devorent quidve predentur, tranquillum statum regni audent concute re ac nostra otia perturbare. Credunt enim solo sui furoris impetu subiugare cetera et regnum ac nos suae subiicere dicioni. Sed quia cum ferocitate deproperant, ferocius resistere nos paremus. Firmiter enim credere possumus, quod, cum pro iurium defensione nostrorum et pro conservatione nostrae iustitie, si expediat, dimicemus, mater ipsa iustitia nos fovebit. Unum quidem attendite, quod, si furori cedamus hostium venencium aut lente obsistamus, sive nos audiant quoquo modo in aliquo vacillantes, Gallici quantum poterum vos impellent; animosi enim sunt aggressores. Verum cum resistitur eis viriliter, finaliter consueverunt succumbere consuetudine superborum. Cum ergo hec iniuria tangat omnes nostros fideles et illos magis, quos habundare magis regni delicie concesserunt et qui terram a nobis obtinent ampliorem, universi et singuli, qui honorem zelant nostre maiestatis et commodum nostraeque celsitudinis affectant gloriam, armis, equis et expertorum virorum comitiva se muniant iuxta suarum potentiam facultatum, ut cum veniencium nostrorum hostium turba confinia regni pulsaverit, illis et eorum audacie sic potenter et viriliter obsistatur, quod doleant se in ultramontanis partibus sua in pace non fixisse vestigia lugeantque finaliter Ytaliam petivisse, ac qui manus poterunt copiose nostre gentis effugere, confusi more solito, si valeant, retrocedant". 22. Postquam igitur rex Manfredus circumastantibus turmis votum totaliter sue mentis aperuit et propositum sui cordis fando depromsit, universi collocutioni regie annuunt; divisoque parlamento, et quibuslibet ad propria redeuntibus sub eo colore maxime, ut contra venientes Gallicos unusquisque se premuniat secundum sue potentiam facultatis, iam promissa fides comitum violatur interius, iam terrefactus regnicolarum animus incipit dubitare. Sed hos sola imbecillitas animi ac mentis false perfidia et non metus violatores debite fidei faciebat. Nondum enim quemquam timere poterant, sed eius formidine, quod verebantur accidere, et futuri casus premeditatione perterriti tractatum per nuncios tam cum comite Provincie quam cum apostolica sede dolosius ineunt et eorum vota comitis eiusdem beneplacitis nunciorum et literarum multiplici destinatione confederant ac ipsius mandatis se placida significatione coaptant. Rex tamen Manfredus in Alamanniam post hec pro duobus milibus equitum, quibus pro sex mensibus stipendia duplicata transmiserat, cum multa voluntatis anxietate nuncium prepetem destinavit.

1. INTEREA Karolus in basilica principis apostolorum apud urbem, per quattuor cardinales illuc per dominum Clementem agentem apud Urbemveterem propterea destinatos in regem Sycilie delinitur et regali, prout moris est, dyademate coronatur. In cuius coronatione memoranda solennitatum festa sunt facta et nova gaudiorum tripudia festivaque solemnia celebrata. Ludunt enim more quo supra generaliter omnes equites, maxime nobiles Romanorum. Ac quilibet, secundum quod ei bonorum temporalium plus copie subpetit, distinctius vestitus et certa equitum comitiva uniformiter sociatus per diversa tripudiantium agmina pomposius et superbius se ostentat et celebriora constituit illius diei gaudia, ut tantae rei negocium memoriter effluat et perhenniter memoretur. Iam Gallicorum post hec superveniens multitudo circumfluit, iam totus regis Karoli expectatus exercitus Romam venit. Veniunt quidem inopes et laboribus oppressi ac expen sis plurimum fatigati. Unde ob hoc promptitudo fatigatorum spirituum quadam appetitus violencia illos ad bella celerare compellit et verbo ac opere acerbiores eos efficit et ad amicitias tardiores. Propter quod vel extingui celeriter anxiant in propria furia vel cedis occasione aut sperati auri copia saturari aut preciosis farciri mobilibus amplo voto cogitant et affectant. Contrahunt ergo tam ipse rex Karolus quam alii maiores de suo exercitu mutua que mercatores Romani pro eo liberalitate quadam ultronea mutuabant, quod sperabant in regno Sycilie solite libertatis immunitate gaudere, prout et ipsi Gallici promittebant. 2. Reconciliantur insuper per regem Karolum quamplures Gebellini Romani, quibus regressus ad urbem fuerat interdictus; et, ad eiusdem regis graciam cum quadam promptitudine redeuntes benigne per regiam clementiam admittuntur. Ex quibus Petrus Romani iamdictus, qui regis eiusdem quondam persequebatur honores, nunc maiestati regie devotus efficitur et ipsius fidem prompcius profitetur. Hic sane, ut idem rex de sue fidei conversione pignora certa reciperet, contra Manfredum in regnum cum Gallicis ultro se offert iturum. 3. Profecto quia exercitus nescit esse ieiunus, modica suppellex, rerum penuria et carencia precti Gallicos instantissime impellebat ad regnum. Sicque rex predictus a cardinalibus supradictis suscepta cum devotione omnium venia peccatorum, quam sibi cardinales ipsi auctoritate summi pontificis poterant indulgere, versus Ceperanum, ubi fluvius quidam regni et Campanie confinia dividit et distinguit, avida voluntate festinat. Cardinales vero predicti extra urbem tantum regem traducendo comitantur euntem ibique iuxta Formas ipsum alternatim pacifice osculantes et demum crucis eum signantes signaculo abire licentia data permittunt. Pater tamen ille magnificus dominus Ricardus sancti Angeli dyaconus cardinalis natione Romanus usque ad castrum Molarie, quod idem cardinalis proprio impenso peculio pro sua et suorum perpetua hereditate quesierat, regem conducit eumdem. Manfredus vero, qui status sui huiusmodi ventura flagella presenserat, velut in extasi ac alteratae mentis involucro positus, ignorans querit protinus, ubi venientibus hostibus se opponat, ubi eciam eis obstacula preparet, ubi obsistat eisdem; et dum ad resistendum prerupta fluminum flagitat, que, per se fortia obstacula facientes, hostes in oppositum constitutos non patiantur sine magnis viribus manualiter iungere, nunc Capuam, nunc Ceperanum et tandem Beneventum festinis discurrendo congressibus repetit et revolvit. Quamlibet enim terrarum huiusmodi alta fluminis ripa fortificat et roborat agens profundi defossum. Sed prescitus ad malum obstinatus corde Manfredus, cum debuisset apud Ceperanum copiose gentis sue resistentiam ordinare, passus regni vacuos et sine custodum pervigilum munitione reliquit, ita quod liber ad regnum patebat aditus inimicis. Verumtamen in castro Sancti Germani duo milia Sarracenorum et mille equites iussit pro tuitione morari. Sicque rex Karolus cum victorioso exercitu in regnum sine obice liber ingreditur. De cuius amenitate laeticia iam nova respergitur iamque gaudio votivo completur. Propter quod diem quamlibet sibi pro anno computabat effluere, donec resistentium adversariorum posset facies intueri. 4. Venit ergo prospere rex Karolus ad quoddam inexpugnabile castrum, quod sui altitudine aliquid commune videretur habere cum superis, appellatum Rocca Arcis a vulgo. Hac enim Rocca, quam rupes montuosae circumdant et quasi de medio petrarum conscissam saxosa montium prerupta convallant, vix posset fortior inveniri. Hanc Gallici pedites, quasi leve quid esset, miraculose conscendunt, ad quam nisi novas alitum mutarentur in formas aut lacertos haberent monstruosa Dedalica fictione pennatos, vix crederentur posse per longa tempora devenire. Sed demum, omnipotencia divina volente castellanus eiusdem Rocce violentis perterritus Gallicorum insultibus et pre multitudine copiosi exercitus castrametantis per castri circuitum stupefactus, persone veniam imploravit. Cui mandatis regis Karoli coacta quodammodo voluntate parenti rex ipse misericordiam in persona castellani eiusdem benignus indulsit et mobilium rerum, quas habebat in castro predicto, omnimodam pius tutelam promissam inviolabiliter conservavit. Fama itaque deferente per regnum, quod gentes ultramontanae tam fortissimum et quasi inexpugnabile castrum belli subiugarant insultu, quelibet universitas vicinarum terrarum, quanto se debiliorem minusve munitam esse putabat et debilius poterat ab insultibus se tueri, tanto magis titubat diem expectare supervenientis insultus. Unde quecumque civitas seu castrum, casale vel burgus sita sunt usque ad valvas burgi Sancti Germani predicti abiurato Manfredi dominio et regis Karoli mandatis devote parendo, signa subiectionis et fidei ultro voce profitentur et opere. Cumque disciplinam servare nesciat ieiunus exercitus, et si non habeat unde emat, cogitur cogitare quod auferat, cumque eciam, cogente necessitate, quae non diligit aut non sequitur moderamen, quod deest quasi licenter presumat armatus, iam predicta loca sub ipsis plurimum propterea dubitantia famelicis et fatigatis Gallicis de suorum victualium fecunditate subveniunt, iam queque pretiosa de more pro libertatis commodo assequendo regi offerunt et militibus regiis. Sed hec modica pars regni nec tanta nec tam habundans erat aut esse poterat, que de sua quantacunque substancia replere posset vacuum Gallicorum seu eorum resarcire penurias vel anxietates appetencium extinguere voluntatum. Qua de re habitus ex suorum laborum primitiis modicus iste triumphus, succedentibus aliis eis, ut videbatur, ad votum, Gallicos vigorosiores et magis voluntarios efficit ad spolia magisque ad hostium excidia provocavit. Ac velut austur; que iam firmatis plumis de firma suscipitur, ad capiendos teneros perdicum estivo tempore pullos, quos debilis volatus nondum defendere rapacibus valet ab ungulis, per doctum aucupem provida instructione dirigitur captaque praeda tenera ipsiusque sanguine pregustato, deplumare iam didicit - efficitur postmodum magis rapax et magis avida in volando, Gallicorum non aliter naturata complexio, que per se multa ferocitate suffulta sine metu mortis infert et recipit exitiales iaculorum ictus, ad letiferas illationes accenditur et tam premature, tam feliciter capta votiva preda et deliciarum regni pregustata dulcedine ad reliqua spolia tanquam predo securus allucitur, et ad violentias excitatur. Huiusmodi ergo primordialis successu felicitatis accensi ad castrum Sancti Germani, ubi magnam partem resistenciae opponende credebant invenire, propere nimis pergunt. Verum cum omnes machinas nobilium urbis, que alias dicuntur vulgariter trabucheti, quarum suffragio uti consueverunt Romani in obsidione castrorum, secum fecisset rex Karolus per curruum multitudinem deportari, apud Sanctum Germanum, quasi non sint ultra necessariae, de curribus deponuntur et currus pariter et aurigae subsistunt. Ex aurigis tamen curruum praedictorum erant pauci superstites pro eo quod pridie apud Casale Barranerii habito inter ipsos aurigas et quosdam equites Gallicos deputatos ad machinarum ipsarum custodiam manuali conflictu plus quam centum ex ipsis aurigis pro verbis levibus Gallorum gladio perierunt. Hiis autem machinis non est opus ad insultandum contra eos, qui Sanctum Germanum defendere credebantur, nec aliis similibus generibus oppugnandi. Nam quanto animosa invalescebat denuo audacia Gallicorum, tanto amplius regnicolarum imbecillis pusillanimitas expavebat auditu solo Gallice feritatis attonita et inhumanis ultramontanorum operibus terrefacta. 5. Insultum manualis pugne iuxta muros burgi ad portam, que est a latere fluminis, totus regis exercitus ferventer incipit et attemptat. Et quoniam Latini de more plusquam Gallici et industrius eciam consueverunt impugnationes castrorum gerere ac movere, nonnulli nobiles citramontani corporis et animi virtutes et vires cum quodam anticipato fervore moliuntur ostendere in ipso impugnationis insultu. Inter quos Petrus Romani Romanorum proconsul saepedictus, cupiens regis eiusdem graciam redimere meritis, quam apud eum quondam demerendo perdiderat, locum et horam pugne cum quibusdam comilitonibus suis anticipans, ipsius burgi muris absque metu discriminis inminentis se confibulavit impavidus. Sicque ipsum iactus innumerabilium lapidum, quos emittebant illi, qui muros tuebantur eosdem, adeo usque ad mediam corporis partem obsedit, quod nullo modo sine compugnancium succursu poterat se movere. Eum tamen quasi perditum Latinorum et Gallicorum succurrencium promptitudo a periculo inminente praeripuit. Ex cuius audacia hii, qui aderant, corda fortificantes et animos inceptumque viriliter continuantes insultum ita fortiter dimicarunt, quod per vim et metum, qui cadere poterat in constantes, fugatis murorum defensoribus portam occupaverunt predictam. Sarraceni autem et alii, qui pro ingenti exercitu per Manfredum ad custodiam passus Sancti Germani fuerant destinati, tam insultum urgentissimum intuentes, et maiorem illo longe mentis oculo pavide contemplantes, se fuge presidio commiserunt, cum non ad resistendum aut impellendo, sed ad fugiendum pocius, ex timoris deliberatione concepti continuo se pararent. Sed hiis fugae cepte remedium usquequaque non profuit, nam maiorem partem Gallicorum gladius sine misericordie venia trucidavit. Occubuerunt inibi sine numero Sarraceni, quibus non parcebat Gallicus nec Latinus; ipsorumque corpora, que pre vulnerum confusione crudelium in campo discerni non poterant, in escam rapacium animalium iacebant exposita super terram et famelicis avibus derelicta. Nonnulli tamen manus Gallicas evadentes fugamque continuantes usque Beneventum, ubi Manfredus cum magno Theutonicorum, Lombardorum, regnicolarum et Sarracenorum eciam exercitu aderat, de strage huiusmodi miranda et terribilia retulerunt. Cumque felix denuo successus et votiva Gallicorum prosperitas cresceret, eo ipso ipsorum invalescebat audacia et augmentabatur voluntatis anxie promptitudo. Unde quolibet sublato quietis et more diffugio ad Manfredum venire desiderant amplo voto. Ideoque cum Manfredi militibus confligere anxiantes, adversariorum reliquias, quos in dicto conflictu eorum nequaquam gladius apprehendit, usque fere ad valvas civitatis Beneventane non cessant insequi actu continuo et impulsu. Et dum nec sibi nec equis parcunt, qui erant pre longo itinere fatigati, omnino quasi deficere videbantur. Sed tanta erat spoliorum aviditas succedentibus eis undique prosperis, quod totius laboris et discriminis onera levia reputabant. 6. Postquam igitur Gallici continuis defecti laboribus et velut arcerius Syculus, qui de mane ad vesperas damam sequitur, fatigati ad quendam campum de prope Beneventum adveniunt, in quodam colle, qui respicit ex oppido civitatem, quem tantum alveus fluminis ab ipsa terra seiungit, figunt accelerata vestigia. Dumque in ipso colle taliter sunt castrametati, aliquandiu sub quiete subsistunt. Rex Karolus inquietus omnino per exercitum sicut aper discurrendo continuo motu frendens nonnullos ad perpetuam rei memoriam militari cingulo decoravit, ut singuli magis animarentur ad bellum. Sed, dum sic terribilis discurrebat per castra, clamore quasi continuo has voces Gallicorum catervis per medium exercitum emittebat. "Hic clarius apparebit, quales habet Gallia milites, et si in societate nostra est aliquis bonus miles, qui milicie velit honorem". Sane post hec primatibus exercitus congregatis iuxta regis tentorium in loco campi, ubi qui voluit potuit interesse, hiis eos rex Karolus verbis alloquitur: "Scitis certissime, domini milites, quod de loco isto in Franciam longos habet fuga protractus. Ut pugnemus, deliberato animo venimus. Si quod absit hostibus succumbamus, sine spe misericordiae moriemur. Fuge presidium nullum tutelae compendium nobis impenderet nullumque vite patrocinium ministraret. Nam etsi gentes, per quas venimus, nos venientes huc honorabiliter tractaverunt et reverenter impenderunt nobis gratum multipliciter obsequii famulatum, nos tamen si redire fugiendo conspexerint, statim eorum animi proculdubio quadam contra nos consueta emulatione convertentur in pravitatem quesitam et nos usque ad interitum persequentur. Resistamus ergo viriliter et pugnemus audacter, ut vel omnes una hora concludat vel speratum triumphum ex hostibus consequamur. Tolerabilius est enim mori quam fugere. Fuga namque multiplicis mortis inter odientes maxime letifera discrimina secum habet. Nos quidem confidentius possumus dimicare quam hostes. Cum enim adversarii, quos anathematis et excommunicationis sentencia perculit, sub illius nomine, scilicet Sathane, cuius manibus per sentenciam sunt sedis apostolice mancipati, cum eterne vite desperatione confligant, nos solum sub illius celebritate vocabuli, qui pro nobis usque ad interitum pati voluit et affligi, cum spe, immo cum certitudine misericordie ab ipsius vicario peccatorum omnium obtenta venia concertamus. Reddite igitur vos cautos, sollicitos et attentos, ut cum ad pugnam, quam non possumus evitare, veneritis, pocius equos, quam homines, hoffendatis; feriatis et cum gladii cuspide non cum acie, ita quod equis hostium vestris ictibus suc cumbentibus nostrorum peditum promta manus sessores equorum taliter prostratos ad terram, et pre armorum gravedine lentos liberius excipiat et trucidet. Reguletur et aliter in et hebetes ipso conflictu probitas vestra. Singuli milites singulos iuxta se pedites habeant, aut duo quilibet, si valeat, eciam si non possit habere alios, quam ribaldos. Hos enim tum pro interficiendis equis hostium, tum pro conterendis hiis, qui excutientur ab equis, experiencia pugne valde necessarios et utiles esse probat. Nostri quidem pre labore continuo extenuati macie non sunt adeo potentes et fortes, quod, nisi cum hostibus tempore pugne sagaciter vos iuvemus, valeant cum equis ipsorum hostium pari labore concurrere et longa cum eis in bello, si expediat, mora durare". Hiis igitur regulis omnibus generaliter premunitis quilibet Gallicus, velut canis domini sui vocibus in venationibus excitatus ad predam, campum voluntario passu circuit, et dum querit quid devoret non inveniens, cibum anxius sicut famelicus catulus leonis expectat. 7. Interea nonnulli barones regni, quos propter suspiciones forte aliasque causas factos a regno exules aliena diu foverat patria, castra et terras quamplures, quarum dominium iustus titulus dabat eis, de ipsius regis Karoli licencia, quam in ipso ingressu regni obtinuerant ab eodem, per diversas regni provincias sine bello recuperant. Propter quod regnicolarum corda ceperunt intra se mutare non modicum et contra Manfredum corrumpi ac gaudere generaliter populares. Credebant enim, quod regnum iam esset votive tranquillitati paratum et ex adventu regis Karoli libertati omnimode restitutum. Dum igitur trepidant usquequaque regnicole robore nullo firmati, parantur hinc inde belli discrimina et exercitus quilibet ut fortius et robustius dimicet, se acingit. 8. Manfredus, qui semper de instabilitate ac voto contrario varioque affectu illorum de regno merito dubitabat, accersitis comitibus et baronibus ac aliis nobilibus, qui secum aderant Beneventi, hos in generali colloquio sermones eructavit: “Hostes nostros, quos iam diu fame acclamatio prenuntiavit contra nos esse venturos, videtis in oppositum existentes. Sed per dei graciam tantos et tales esse visio nostra non iudicat, quantos et quales fore fama referente credidimus. Malos, inquam, equos, macilentos et ut plurimum parvos habent, et si habeant aliquos magnos equos, extenuati pre labore nimio parum valent. Igitur dum sic sunt laboris fatigatione confecti, priusquam quesita requie convalescant et aliquo fortificati otio invalescant, properemus conflictum et cum eis in media arma ruamus et, si inevitabile fuerit, moriamur. Gallici enim in ipso instanci videntur audaces, sed nec sunt stabiles nec habent durabilem animum neque fortem: immo sunt omnino plus quam credi valeat pavidi, quando inveniunt oppositionis resistenciam aliqualis. Sed o bona posteritas! memoremini nostrorum gesta progenitorum. Nonne Auxonii gentes istas priscis temporibus vilissimas reputabant? nonne hos et alios ferociores populos propria potencia conquirebant Italici et eorum mero dominio multipharie submittebant? Fortiores quidem sumus patribus nostris et maiori eciam personarum et rerum potencia prediti. Quid ergo veremur, quid formidamus? Certe nihil aliud cogitemus, quam in exterminium hostes adducere ac eos a facie nostra delere”. Hiis et aliis verbis Manfredus Gallicorum mores et facta vilificans, suos viriliter animabat. Sed quilibet de comitibus suis iuxta magnitudinem cordis aut imbecillitatem animi naturalem vel simulatam necnon secundum quod magis minusve fidelitatem Manfredo servare intra se disposuerat, voluntatem tunc suae mentis aperuit et suadebat vel dissuadebat pugnam secundum quod virtus propria vitiumve debilis animi suggerebat. Verumtamen Manfredus de hora conflictus consilio cuiusdam astrologi regebatur. Unde cum iam deliberatione praehabita compertum esset per artem, quod felici omine tali hora bellum poterat Manfredini cum Gallicis inchoare, quidam ex comitibus ipsis proditoria machinatione corrupti et obstinatione nequissima mentaliter violati, sibi displicere, si Manfredus pugnet tunc cum Gallicis, confingentes et pretendentes animo simulato comodum fore solum ipsius Manfredi, si tunc maxime prelium evitarent, dedignato spiritu Manfredum et eius exercitum dimiserunt. Quidam eciam nobiles, quos idem Manfredus ad se tunc temporis fecerat cum aliis evocari, sumpta causa vel occasione pocius, quam querunt volentes recedere ab amicis in locis propriis remanserunt, ultimos successus morantes potencie utriusque. Sed qui pares censeri poterant in crimine Iudae furis, simulabant se ad terrarum suarum custodiam remanere. 9. Inter hec Manfredus cum comitibus suis Lombardis, scilicet Galvano, Iordano, Frederico et Bartholomeo et cum quodam domino Theobaldo de Aniballis cive Romano secretum iniit consilium et ab eis, ut prudenter ac intrepide statim intendant contra hostes irruere, sciscitatur. Ac quid de attemptanda pugna videatur eisdem diligenter interrogat et exquirit. Hii sane, cum essent homines bellicosi, quibus aliquando famosus triumphus ex bello successerat et fortuna prospera in eorum plerumque sibi primaciis arriserat, quodam motu voluntario regebantur, ut animo videlicet plus quam viribus confidere crederentur et furore plus quam virtute se vincere posse sperarent. Unde viva et prompta voce admirantes quodammodo de eo, quod Manfredus, eorum iam in multis probitatem et fidem expertus, ab eis quasi dubius indagabat, aiunt ad Manfredum: "Et si statim nos oporteat mori tecum, non te negabimus. En personam tuam principaliter, ex cuius vita et obitu nostre felicitatis subsistencia et ultimus infelicitatis dependet occasus, e vestigio sequimur et te nichilominus feliciter vivere nosque sub militaris honore fortune fideliter pro te mori, si contingat, volumus et obtamus. Et ut fidem, quam pro defendenda regalis nominis libertate congerimus, testificentur opera nostra, statim primus in hostes, si placeat, noster erit aggressus". 10.Cum in huiusmodi voluntatum examinatione persisterent et militie agmina necnon et agminum prepositos recenserent, clamor in ethere tantus insonuit, quod sicut fertur usque ad Alifium ventus impulit crepitancia per aera vocum murmura, et veluti cum freta fervent valida ventorum concita tempestate omnium, de contrata perstrepebat auditum. Sarraceni namque de Luceria, qui non aliis armis quam arcubus sunt accincti, numero forsitan decem milia fines furiose transgredientes mandati, quibus nondum aggressus erat indictus, dum sic cogitant Gallicos arcuum percutere missilibus, quod postea Theutonicis et Lombardis ad expugnandum Gallicos ipsos nullius vel modice difficultatis ultra parari posset obstaculum, veniunt citra flumen. Sed Gallicorum ferocitatem eo plus concitant ignemque magis Gallici furoris accendunt, quo militum magis cohortibus appropinquant. Clamant de more, ac credentes Gallicos vocibus perterrere, clamore continuo invalescunt. Hiis occurrunt primo ribaldi, qui gregatim de Francia venerant, et comperto, quod Sarraceni erant, qui contra exercitum Gallicorum cum clamoribus festinabant, clamitant et ipsi dicentes: "Porcine sunt isti, qui contra nos cum tanto clamore descendunt?" Propter quod inhermes quod absque magistri conductu solita conciti furia velut autumnales sturni, quando in multitudine nubifica de loco moventur ad locum, Sarracenorum turme obviant venienti. Verum, Sarraceni de more, priusquam se iungant manualiter hostibus, ex pharetris tela promunt et sagittantes subito ribaldos sine numero sauciant, emisseque, plus vel minus prout ex lacertis fortioribus prodeunt, post terga sagitte serpentis ad instar sibilant inter siccas stipulas et vigmina gradientis feriuntque inopinate ac irremediabiliter ex hoc in illum velut fulgura super terram. Et dum frequentius emittuntur, nonnulle in diversis corporum partibus violente subsistunt; modoque in capite modo in facie gemine residentes nova cornua configurant; ac affixe circum pectus et scapulas siccos ramos aut extraneos propaginum palmites mentiuntur. Recipiunt huiusmodi figuratos ramos innumerabilia corpora ribaldorum ac prostrantur innumeri: Et velut greges ovium in campis Apulie, quando derivatum de Dalmatie montibus boream patiuntur, caduco quasi morbo confecte simul et subito in multitudine concidunt moriendo, non aliter ribaldorum infinitas, quorum casus parum vel nichil regis Karoli laedebat exercitum, redditur ex sagittis frequentibus exanimis et expirans. Milites autem gallici stragem ribaldorum tam subito pereuntium factam dolentes et verentes, ne Sarraceni ex huius primitive stragis gloria sumant vigoris audaciam contra eos et fortius invalescant, quandam aciem equitum serviencium ribaldis deputant subventuram, que Sarracenos adhuc vociferantes in campo exeat congressura. Irruunt igitur in Sarracenos predictos servientes equites numero forte mille, qui tam fortiter, tam aspere Sarracenorum aggrediuntur multitudinem debacantem, quod Sarracenorum ipsorum universaliter mortificatis arcubus et lacertis, immo quodammodo singuli facti exanimes, solo metu se ipsos - nemine adhuc percutiente – prosternunt; facti sunt velut passeres, quando nisus in eos ab aere inopinate dilapsus insiluit, ac sicut aves gregales, quas audax aquila de celo subito corruens super eas in arbore considens obsedit in nemore. Trucidantur ergo canes ac eorum corpora, que Gallicus gladius sine pietate aliqua trucidabat, sicut venales carnes carnificum laniata canibus relinquuntur et avibus super terram. Ad hec comes Iordanus ab experto promptus et audax, cuius aliquando fortuna iuvit audaciam, non expectata deliberatione Manfredi statim cum mille Theutonicis prosilivit in campum et dato signo inter comestabulorum catervas, bellum fortissimum cum illis servientibus Gallicis inchoavit. Hii quidem servientes ex multa Sarracenorum occisione plurimum fatigati, cum eciam non essent tales aut equis talibus insidentes, quod occurrentibus Theutonicis possent obsistere, perdito bello succumbunt, paucique possunt Theutonicorum manus effugere, omnes enim fere Theutonicus gladius devorat, omnesque abiecta misericordia lacerat et trucidat. Erant namque predicti mille Theutonici quasi melior pars exercitus tocius Manfredi. Hoc autem rex Karolus intuens, fremens et furens ut ferox animal provocatum, modo personaliter in Theutonicos volebat irruere, modo usus saniori consilio subsistebat. Tandem vero banneriis ordinatis et magistris militie ac prepositis agminum stabilitis Theutonicos, qui campum iam vicerant, mille milites suos electos iubet invadere. Fortes igitur contra fortes fortissime irruerunt. Sed Theutonicis finaliter succumbentibus assunt Galvanus et Bartholomeus, et plures alii comites associati Lombardis, Theutonicis ac aliis catervatim bellum subintrant et confligunt durissime et aspere quantum possunt. Belli sic durante conflictu et ex utraque parte deficientibus multis, quos vel labor vel gladius comprimebat, rex Karolus aliam comitivam in conflictum tam fortissimum edicit ituram. Hec quidem bello superveniens comitiva fortificavit adeo pro parte regis Karoli bellum, quod omnino visi sunt Gallici prevalere, immo protinus prevalebant. Ah! ah! Manfredus predestinatus ad malum totam pugnam pugneque modum oculis intuetur corporis et corde animoso diiudicat, iamiam omnino volens irruere, denuo sollicitus et attentus sicut leporarius, quem tenet venator, sollicitati braccetis per excubias nemoris lassiatum, fremebat, anxiabatur aggredi bellum, mandat ceteris capitaneis et prepositis sui exercitus, quod illico descendant ad pugnam. Sed cum nonnulli de regno, qui quosdam falsos comites - cum quibus miser Manfredus sub colorato patrimonialis successionis titulo diviserat regni spolia - sequebantur, ingredi noluissent bellum, sed proditorie, abscessissent, Manfredus cum reliquis mori pocius eligens quam quod suis morientibus alienam profugus terram petat, quasi desperatus cum predicto milite Romano domino Theobaldo, qui eum e vestigio sequebatur et in quantum poterat suadebat, quod omnino statim aggrederentur bellum et suis, qui pugnabant, cito succurrerent, ut vel om nes simil, quos unus iungebat affectus, una hora unusque gladius devoret vel exaltet, inimicorum suorum ruit in medium, pugnat, percutit, percutitur, et expugnatur, proch dolor! a suis sic proditus. Invalescit ergo violencia Gallicorum. Circueunt agmina totum campum, nulli parcit Gallicus, sed singulos necat et trucidat immaniter Gallica promtitudo. Lavat sevicia manus victrices in sanguine occisorum. Verum quamplures quidem attendentes tantam in Gallicis inhumanitatem, que nec prostratis parcebat nec miserebatur captis, demergi pocius eligentes in flumine quam sic sine misericordia trucidari, armati cum equis in ipsius fluvialis ripe precipitium promergebant. Propter quod eos, quos non attigit gladius, flumen absorbuit et submersit. 11. Facta est igitur pugnancium tanta strages, quod in campo pugne, quem omnino tegebant corpora occisorum, aliquid vacuum non remansit. Equorum corpora super hominum cadavera quiescebant. Vix cadaver integrum poterat inveniri, cum iacerent singula magnorum ictuum violencia mutilata starentque sine figura propria indistincta corpora diversorum. 12. Rex inquam, Karolus, qui nondum de Manfredi obitu certus erat, post devictum bellum statim civitatem Beneventanam grandi triumpho victoriosus ascendit et spolia preciosa que diu anxie affectarat, magis anxie complexatur, perfusus undique gaudio gazas innumeras comperit et letabundus excipit preciosa nonnulla, que non solum Manfredus in suo gazophilacio congregarat, sed et Corradus frater et Fredericus eius genitor in non modica congesserant quantitate ac ex diversis veteribusque thesauris composiitis monstruosis acervis idem Manfredus sollicitus adunarat. Nichilominus tamen rex, quem faciebat sola rerum indigencia et diuturna penuria sitibundum, thesauros multorum comitum intactos reperit et recondit. Replentur et ditantur undique Gallici, nec tamen sitis extinguitur aut insatiabilis repletur esuries eorundem. Non enim solummodo spolia hostium occisorum sua faciunt occupando, sed et civitatem miseram Beneventum sine personarum acceptione disrobant et, quod pessimum est, innocentes incolas cedunt et inventis inibi exteris non indulgent. Continua cedes iugiter fit in terra et quanto magis cedunt Gallici, tanto maiori ad cedendum furia concitantur, magis ardent Beneventanos adducere singulos in exterminium et in predam. Sed o tante crudelitatis impietas, o inmanis sevicia preter humanam naturam, immo contra conditionem creature cuiuslibet, que nec parcit sexui nec indulget etati! Promereri profecto etenim credebant Gallici quando noxium vel innoxium Latinum poterant cruorem effundere. O utinam ad sacra dumtaxat, que conservabant ecclesie, manus execrabiles minime relaxassent! Nam pretextu bonorum laicalium, que celata sub ecclesiarum velamine vel confusa cum ecclesiasticis fore putabant, res ipsas ecclesiasticas non expavebant eripere et proinde ipsas ecclesias prophanare. En clericus, proch dolor! Simul cum laico corruit, et indistincte omnes Latinos, quos furor Gallicus censebat hereticos, videlicet senes et iuvenes mares et feminas, clericos et laicos interemisse letatur. Dolet, si videat aliquas reliquiarum Latinarum superstites, et si publice nequeant vel modo aliquo iam quiescentibus cedibus erubescat evaginato gladio clam exenterat occurrentem. Unde pauci vel nulli potuerunt evadere crudeles gladios bellatorum. Vox quidem ploratus et ululatus vehemens cum frequenti et lamentabili eiulatione emissa ad miserendum et compaciendum poterat cuiuslibet audientis pie viscera commovere. Heu pro pudor! Filius inter maternas ulnas occiditur, et alius in patris gremio iugulatur. Maritus ad pedes uxoreos et uxor interimitur iuxta virum, nec uxori vel uxorato propterea parcitur, et filiis presentibus impie sevitur in matres. Et utinam sororis, uxoris aut matris miserorum Latinorum pudiciciam, quam impudenter ardebant, fuissent veriti attemptare! Sed hec peiora hiis attemptantes, ecclesiarum inmunitate per diversarum illationum ausus temere violata, eos omnes, quos de antiqua et approbata libertatis ecclesiastice consuetudine debebant divina templa tueri, infra ecclesiarum ambitus fugientes sevitiose comprimit impetus Gallicorum. Cedes cesorumque predatio vix adhuc die quiescit octava. Tota terra intus et extra per marginum spacia et parietes eciam profusi sanguinis frequencia rubricantur. Verum propter Manfredi personam quamplures nobiles captos preservat vivos miraculose quodammodo inmoderata voluntas et effrenis Gallice impetuositatis excessus. Qualiter enim continere gladios poterant, qui exenterare, scindere, iugulare ac ferrum in expugnatorum experire corpora meritorium fore putabant? Galvanus, inquam, et Fredericus, qui, fuge petentes auxilia versus Aprucium, et Anconitanam Marchiam clade facta, deproperant, Henricus eciam, qui Gallicorum faciem expavescens, in Siciliam profugus applicat, nec non Bartholomeus, et Iordanus ac Petrus Asini Florentinus, quos dirus et durus Gallicus carcer exceperat, de Manfredino exercitu toto supersunt. Hos enim belli aut debellationis instantis felicius deglutisset eventus; Bartholomeum etenim, Iordanum et Petrum Asini captivos rex Karolus ad quoddam castrum Provincie, que est dos uxoris sue nate magnifici viri quondam Berengarii olim eiusdem Provincie comitis, ut in ipso castro macerentur squalore perpetui carceris, destinavit. 13. Interea quidam miles Picardus sedens super Manfredi dextrarium, quem ipse Manfredus pridie bellando consederat, previsus ab illis supracaptis comitibus et accersitus ab ipsis ex loco, ubi comites tenebantur, idem contra morem substitit pacienter. Hii cum lacrimarum effusione ac singultuosis suspiriis subsistentem militem Picardum interrogant, et ubi sit ille miles, cuius dictus dextrarius fuerat, quem sedebat, et an bello corruerit fueritque peremptus an captus vivat et valeat, sciscitantur. Ad hec certificatus primo, qui et quales forent scicitatores huiusmodi, miles ipse respondit: "Verum est, domini, quod, hostium nostrorum durante conflictu, ecce equi huius sessor, vocem exaltans ad ethera inculcata clamoribus murmura emittendo, cum quodam parvo milite belli ruit in medium, et tam se animoso genti nostre continguat animo, quod, si strenuos et fideles habuisset compugiles, vel maiores nostre gentis partem victoriosus subegisset vel coegisset omnes plurimum laborare. Occurri ego, inquam, militi tam animose prelium invadenti, et a casu et fortuna caput huius dextrarii vulneravi cum lancea, quam gestabam. Ex hoc quidem vulnere se in altum dextrarius erigens sessorem casualiter excussit ad terram, quem illico ribaldi exutum arma innumeris ictibus mallearunt. Preciosum eciam stropheum, quem cingebat, en cum isto sonipede habui de ipsius spoliis, et portavi". Tunc intra se gementes et quasi dementes audiendo facti dicti comites cogitabant: "Heu, heu, occisus est agnus, rex, dux et dominus noster, qui elegit cum suis mori pocius quam vivere sine ipsis. Amodo vita nostra mors est dicenda, non vita. O utinam unus nos cum ipso gladius peremisset! " Et hec intra se murmura intonantes, nequaquam potuerunt ultra clamorum spiritus continere. Querunt tum et iterum a milite supradicto, an sciret locum, ubi sessor ille corruerat. Et respondit miles, quod et locum sciret ac hominem recognosceret, licet dies iam effluxerat tercius ab eo, quo ceciderat ille homo. "Erat, inquit, homo flavus, amena facie, aspectu placibilis, in maxillis rubeus, oculis sydereis, per totum niveus, statura mediocri". Ha, ha! Infelices comites quomodo ad hec infelicia narrata non terrerentur. Verum dum hec simul sollicita indagatione disquirunt, exiit communis et vulgaris sermo dicentium: "Mortuus est Manfredus, mortuus est Manfredus!" Volavit igitur rumor ad regem, quod comites asseverassent predicti Manfredum fuisse peremptum bello. Iubet rex comites ipsos ad se venire ac memoratum militem Picardum, cum quo de Manfredi obitu invicem contendebant, et coram rege ipso predictis omnibus et singulis repetitis, mandat rex comites ipso accedere cum Picardo ad locum, ubi Manfredum Picardus predictus corruisse dicebat. Comites igitur predicti ad locum pugne recentis ducti sunt compediti; et multis occisorum cadaveribus recensitis, o, o, o, cum quanta lacrimarum profusione compertum cadaver Manfredi manus trepidantes revolvunt. Pedes et manus sui domini comites osculantur; vix possunt hoc solum dicere: "Hic est innocens, qui mortuus est pro nobis, hic est, qui suos dilexit in finem". Iuxta cadaver Manfredi compertum est corpus Theobaldi de Aniballis, qui semper in pugna Manfredum e vestigio sequebatur. Formosum igitur corpus Manfredi exanime sublatum est de loco exicii, et ibi de prope iuxta quamdam ecclesiam ruinosam in eodem campo triumphi cum gloria depositum Gallicorum magno lapillorum et lapidum acervo congeritur, conditur et sine tumulo taliter sepelitur. 14. Ut autem rex Karolus de copiosa et preciosa substanciaque iam in eius dominii cesserat potestatem, matrem et dominam honoret ecclesiam et de primiciis laborum suorum participem faciat patrem patrum ac de sua venatione pater ipse pregustet, duos ceropherarios aureos seu ydola manu facta comparata candelabris, materia et opere, pondere quoque et arte pares, necnon facistorium cesaris, sedem imperialem aurea massa conflatam, margaritis coruscantibus undique circumseptam, que diu Augusti ad laudis et glorie fastigia imperialia ostendenda servarat erarium, domino Clementi sancte memorie summo pontifici pro grandis et cari muneris oblatione transmittit.

1. Post desolationem Beneventane civitatis et successum tam grandis et tam felicis victorie memorandum rex Karolus aput Neapolim, quo primum post consummationem triumphi processerat, parlamento inito generali, omnibus et singulis regni baronibus et aliis quibuscumque, qui nomen et omen secuti fuerant Manfredi, benignus indulsit. Et ut eos ad suam fidelitatem alliceret, quos inimicos forsitam viribus et ferro subegerat, singulorum culpas abolens edicto venie generalis penas remisit omnino beneficiaque spopondit, dummodo eos de cetero sibi contrarios maiestas regia non haberet. Et volens ad tranquillandum subiugalis regni statum intendere, cuiuslibet hostis resistencia iam cessante, mittit in Syciliam dominum Philippum de Monteforti ac quaslibet regni provincias visitat per officiales et nuncios. Verum propter Gallicorum multitudinem, quorum frequencia singule regni partes complentur, quelibet terra sua deplorat incommoda, et que cladis preterite non palpavit incendia, ex iugi et continuo Gallicorum transitu violentos sentit incursus et afflictionum iaculis offenditur imprevisis. Namque cum hiis, qui castra secuntur, fides et pietas nulla insit, naturam sapiunt ignis et fulguris, ut videlicet omnia, per que transeunt, loca contaminent, et quos ita subito nequeunt incinerare subactos ad instar ignite materie denuo partes conticuas comprehendentis adurant. 2. Ad hec rex predictus de tam glorifico triumpho magnificus, ut de regnicolarum moribus regnique consuetudinibus se informet, quosdam regnicolas, qui penes Manfredum officiorum administrationes et ministeria ministeriose congesserant, in sui familiaritatem advocat et receptat. Inter quos quidam Barolanus precipue, nomine Gezolinus de Marra, cuius progenitores de montibus Amalfie traxerunt originem, ad tractatus rerum domesticarum regalium familiaris admittitur. Hunc ratiociniorum experiencia et longa multarum commissionum regalium officiositas regi reddebat acceptam. Hic regestra proventuum regni et singulorum officiorum ac officialium et per diversa ipsius regni loca particulariter ponendorum habebat; in quibus non solum iurisdictiones et iura regni, per que felices reges, contempti dumtaxat eisdem, suos feliciter conservabant honores, memoriter erant inserta, sed omnes angarie, parangarie, collecte, tallie, datne, contributiones et modi exactionum innumeri, quibus regum nephandorum impietas miseros regnicolas opprimere ac vexare didicerat, studiosius fuerant rubricati. Huius Gezolini consilio et suggesta rex, quem regum predecessorum suorum vitam et vivendi modum sequi ac mores eorum probabiles non pudebat habere, legem ponet regnicolis novosque secretos, iusticiarios, admiratos, prothontinos et comites, portularios, duanerios et fundicarius, magistros siclarios et magistros iuratos, baiulos, iudices et notarios ubique per regnum et supra hos maiores prepositos statuit. Hii, religione iuramenti, quod in officiorum susceptione consueverunt prestare, presumtuosis ausibus violata, ubilibet subiectos gravant indebite ac eis importabilia onera imponentes, emungendo plus debito cruorem eliciunt et medullas. Provocantur regnicole duris et diris oppressi flagitiis et iam mente corrupta violantur interius, ac quilibet intra se specialis excogitata fraudis machinatione corrumpitur, et pre novi timore dominii plus nutibus quam verbis, alter alteri, tactus dolore cordis intrinsecus, conceptionis sue pandit archana et lamentabilibus saltem conquestibus sue mentis reserat voluntatem, atque mutos volvens in pectore questus semisonora eiulatione, quasi nesciens loqui, clamat: "O rex Manfrede, te vivum non cognovimus, quem nunc mortuum deploramus; te lupum credebamus rapacem inter oves pascue huius regni, sed, presentis respectu dominii, quod de nostrae volubilitatis et incostancie more sub magnorum profusione gaudiorum anxie morabamur, agnum mansuetum te fuisse cognoscimus. Iam fuisse dulcia tue potetastis mandata sentimus, dum alterius amariora gustamus. Conquerebamur frequentius nostre substantiae partem in dominium tue maiestatis adduci; nunc autem omnia bona nostra, quod peius est, et personas alienigenarum converti videmus in predam". Regnicolis igitur ubique per regnum murmurationes emittentibus et lamenta, nonnulli da regno ipso, hec et deteriora perpessi, comitibus exiticiis et baronibus exteris et eiectis ac profugis necnon et universis in Lombardia et Tuscia Gebellinorum capitibus intimare procurant de aspero et agresti ac importabili dominio Gallicorum. 3. Quamplures igitur viri magnifici, videlicet Galvanus et Fredericus fratres comitis prelibati, Corradus Capicius et Marinus eius frater de Neapoli, quibus rex predictus ad preces B(artholomei) de Pignatellis archiepiscopi Messanensis vite veniam post eventum preterite debellationis indulxerat, in Alamanniam ad suscitandum catulum dormientem et pullum aquile, qui nondum etate ceperat adulta pennescere, propere se convertunt. Ibi enim de tota Frederici posteritate solus Corradinus natus quondam regis Corradi, eiusdem Frederici filii, qui tam Frederico de Stuffa quam duci Austrie ac multis de Theutonia magnis viris linea consanguinitatis attinuit, tanquam quoddam memoriale supererat. Ad hunc sane vanis licet allectivis suasionibus excitandum non solum predicti exules et alii quamplures e regno perve niunt, sed ob omnibus Gebellinis predictis et a civitatibus eciam imperialibus de provinciis supradictis, que quondam sub devotione Frederici et filiorum suorum fuerant, solempnes nuncii destinatur, qui sibi tanquam regi venturo aurum, thus offerebant et mirram, ac ei de propriis peculiis, eciam civitatum ipsarum thesauris promittentes pro expendiis necessariis am pliores; non tantum ipsum, qui corpus et cor etatis iuvenilis habebat, sed alios eo maiores virtutibus et etate amicos et consanguineos suos ad delitiosas et fertiles regni epulas invitarunt, quos illico illuc festinis gressibus concitavere venturos. Conflato igitur et sculpto sigillo sub regis Sycilie titulo, Corradinus per Ytaliam literas spargit et nuntios, et suum adventum celerem fore prenuntiat. Corradus autem Capicius de generali capitania et vicariatu Sycilie fabricatas sub ipsius Corradini sigillo literas, in quibus se regem Sycilie confingebat, studuit obtinere, dicens quod ad parandas domino suo vias et eius in regnum citum predicandum adventum volebat ut precursor sublato more dispendio properare. Sicque obtenta superioris licencia Pisas usque pervenit: Ibique tocius deliberationis Corradini proposita, voluntates quoque principum Alamannie ac oblata per eos ipsi Corradino iuvamina voce prenuncia promulgavit. Postulat inter hec a Pisanis aliquod per mare subsidium, quo possit ad presens in Tunisium transfretare. Et quia Pisani iam disposuerant prosequi factum et causam favorabiliter Corradini, concedunt Corrado predicto unam galeam armatam, qua in Tunisium devehatur, suaeque subserviat voluntati. 4. Applicans igitur in Tunisium Corradus Capicius prelibatus cum dompno Frederico, nato regis Yspanie, cogitatu callido de invadenda Sicilia machinatur; factumque Corradini iustificans et suorum magnificans potenciam amicorum, oblata sibi per magnificos viros Ytalie, ac insigna loca subsidia, plus quam in re foret veritas, referebat predictus enim dompnus Fredericus et dompnus Henricus, germanus eius, quos propter impacienciam, quam habebant de magnitudine ac prosperitate fraterna, eiectos et absentes a propria diu patria foverat aliena. Pinguia pro se ac quibusdam militibus de Yspania stipendia recipiebant a rege Tunisii, qui cotidianis cavalcatis et assidue guerre sollicitudine angebatur per alios Sarracenos. Hii sane fratres Yspani pre Sarracenorum conversatione diuturna actibus Agarenorum inbuti et fere christianae religionis obliti, a Sarracenis ipsis vita parum et moribus differebant. Verum dompnus Henricus a prefato Tunisii rege habitus ex sua superstitiosa superbia de proditoria machinatione suspectus ad seducendam et concitandam Romanam provinciam cum trecentis forte militibus de Tunisio citra inopinate convenerat. Qui dum Romanam curiam, adhuc non precisus ab ecclesia, sequeretur, ab apostolice dignitatis auctoritate magne liberalitatis et gracie immense dona poposcerat. Cuius nobilitatis et scematis fama adeo ecclesie Romane ministros videbatur inebriasse repente, quod frequenter, ut ei deberet de regno Sardinie pro videri, conditum fuerit instrumentum in consistorio tractatum. 5. Sed dum quidam nobilis civis Romanus, Angelus Capucie nuncupatus, seditionem in Romano populo suscitasset, per quam contra urbis magnates capitaneus populi, quibusdam bonis viris de qualibet regione binis electis secum adiunctis, sub pacis specie motibus ultroneus est erectus, ex tradita sibi per dictum populum potestate, qua quem vellet posset eligere senatorem, dompnum Henricum prefatum contra quamplurium nobilium repugnantiam et obstaculum eciam cardinalium aliquorum, qui iam aliquid de ipsius dompni Henrici fraudulenta voluntate conceperant, ad urbis regimen evocavit. Cuius vocationis solempnitas, etsi fuisset ante publicationem a pluribus impugnata et multorum corda non inmerito durius pupugisset, tamen sub quadam fuit gratitudine generaliter ab omnibus acceptata. Venit ergo de Romana curia factus senator ad urbem, et aliquandiu stateram iustitie sub equitatis libra manibus sue potestatis appendens, tandem corde et voluntate perversus via et moribus protinus regnantis abiectis in arcum repente convertitur inopinabilis pravitatis. Guelfis quidem urbis et amicis ecclesie ac devotis in habundancia mellis promissi verbo tenus fellitum et venenosum poculum actualiter subministrat. Concipit iste similiter odia contra praedictum regem Sycilie, cui gradu attinebat consanguinitatis secundo, et suorum successuum felicium actibus invidens querebat oportunitatem, ut eum per viam aliquam posset perhenniter exterminare vel ledere aut in regni possessione turbare. Pretendebat enim inimicicie causam adversus eundem regem se habere legitimam et motum sui animi fore iustum pro eo quod eidem regi, quando primo contra Manfredum inops et substancia tenuis veniebat, asserebat se non modicam pecunie quantitatem de proprio peculio mutuasse, quam dictus rex ad fortunam veniens pinguiorem sibi, ut bona fide spoponderat, reddere contendebat. Hiis contra prefatum regem, immo ex cordis iniquitate ac invidia provocatus Corradino in Ytaliam iam venire disposito et parato se literarum et nuntiorum destinatione confederat et ei posse suum ac Romanorum potenciam subsidiose spondens contra regem Karolum experiri multis ipsum inductionibus ad celeriter veniendum reddit attentum, ostendens sibi mendaciter quod adventum suum citum et Roma et tota Ytalia suspirabat; et asserens ei Gebellinorum saltem subsidia non posse deficere, astruebat eum omnino et infallibiliter Gallicos fore victurum. Ad huiusmodi igitur grandi exhortatione factum ac pollicitatione suggestum statim Corradinus, sollicitatis omnibus instantissime, qui ultro se promiserant venturos esse in Ytaliam esse cum ipso, gressus accitos magis accelerat. 6. Interea perfidus christianus dompnus Henricus vane cogitans et attentans omnes nobiles urbis Guelfos una hora simul in Capitoleo irretire ad instar piscium, quando plures numero uno tractu retium capiuntur, fecit ad se predictos nobiles proditorie accersiri. Cumque nobilium ipsorum alter alterius vocationem protinus ignoraret, quamplures intrepidi sed decepti Capitoleum ascenderunt. Sunt autem predicti nobiles dominus Neapoleon et Matheus frater eius, de filiis Ursi, dominus Iohannes de Sabello, Petrus Stephani, et Angelus Malabranca. Hos tantum, qui nichil de excogitata fraude presenserant, ad vocationem predictam pure et simpliciter venientes statim dompnus Henricus cepit captosque iussit in Capitoleo pernoctare. Quibus in ipso captionis inicio nullam nutu vel gestu formam turbationis aut alicuius asperitatis ostendit, immo preconcepte contra eos fraudis pocula lenitate verborum sagaciter temperabat, verens et merito, ne, propter huiusmodi captorum detentionem tam subitam seditiosus contra eum tumultus commoveretur in populo. Postquam vero dictos captos verbis assecuravit mellifluis, et pro certo perpendit, quod concitata propterea populi corda quieverant, ex eis aliquos, videlicet dominum Neapoleonem et fratrem suum, apud Monticellum, quod est castrum fortissimum prope Tybur, inibi moraturos in carcere ad suum beneplacitum destinavit. Et tandem, ut eos de districtu urbis extraheret eosdemque posset liberius servare, apud Sarracinescum, quod est castrum Corradi de Antyochia nepotis quondam Frederici predicti, iubet exacta custodia in arto carcere detineri. Verum reliquis in Capitolio sic detentis pre libatum dominum Iohannem de Sabello, de quo, cum esset homo probate fidei, zelans pacem et tranquillitatem urbis toto mentis affectu, nulla sinistra poterat oriri suspicio, receptis primo ad cautelam pro eo quibusdam fideiussoribus, et Luca eius filio, dato obside pro excambio, a carcere Capitolii relaxavit. Sed quia dominus Rainaldus de filiis Ursi vocatus Capitolium non conscendit, immo se in castro Marini non sine audaci promptitudine receptavit, iamdictus pseudochristianus contra eundem dominum Rainaldum duxit copiosum exercitum Romanorum et castrum ipsum dura obsidione circumdat. Cumque nequiret castrum ipsum, quod quamplures de urbe strenui milites et pedites tuebantur, sicut firmiter credidit, expugnare, redit ad urbem furibundus et fremens. At in urbe commorans, se non contentans in viros ecclesiasticos et ecclesie Romane devotos manus inmaniter iniicere violentas, ad thesauros et (deposita) innumeros, quos servabant ecclesie, sceleratas manus execrabiliter extendere non pavescit. Sunt enim Rome diuturni mores, quibus non solum Romani, qui aliquas pecuniarum summas modo quoli bet aggregant vel habent res alias preciosas, quas propter latronum hostiumve incursus in domibus propriis conservare formidant, sed quamplures exteri et vicini libertatis petentes Romane suffragia in monasteriis et ecclesiis magna et multa deponunt peculia, que quandoque per longum tempus non requiruntur a dominis considerato quod in locis ipsis cum integritate ac tutela consueverunt deposita conservari. Ad hec itaque diripienda deposita contra ipsarum ecclesiarum privilegia libertatum, predictus dompnus Henricus anxiis instat conatibus, totoque incenditur mentis ardore; sicque predo securus deum, ecclesiam, et homines non verens offendere loca depositorum huiusmodi quadam audet promptitudine temeritatis invadere. Hinc confringit sacrilegus hostia, hinc sacristias violat sceleratus, hinc fur violentus aperit cavernas clericorum. Inde pecunias, inde argentea vasa et aurea, inde sacras vestes et queque preciosa diripit et asportat. Proch dolor! Lateranensis, sancti Pauli, sancti Sabbe, sancti Basilii Aventini, sancte Sabine ac aliorum monasteriorum et ecclesiarum loca dolent et lugent suis disrobata depositis; et altis clamoribus conquerendo pro voce dant gemitum et pro illati doloris incendio suspiria et singultus. Orant ecclesiastici viri suppliciter, et has voces sub eulogio lugubris infelicitatis emittunt: 7. "O infelix urbs urbium Roma! Tot sanctorum patrum glorificis dotata reliquiis tantaque gentium alienarum frequencia in tuis venerabilibus sanctuariis honorata, facta es nunc vicinis opprobrium et subsannationis illusio gentibus, que circumstant. Venerunt, inquam, gentes in hanc sanctorum hereditatem, que in cordis insipientia deum in sanctis suis esse non cogitant, dum diva templa polluere non formidant. Comederunt ecclesiarum peculia et loca desolaverunt ipsarum. Precamur ergo suppliciter, nos, peculiaris Christi et ecclesie sue populus, nos, grex dominicus et pascue boni pastoris oves, ut tu deus ultionum dominus hanc tuam et ecclesie tue temporibus nostris ulciscaris iniuriam. In cospectu tuo sic gemitus expoliatorum introeat, sicque oppressorum clamor ad sedem tue maiestatis ascendat, ut iniquitates istas, quas fidelis populus tuus a gentibus patitur, que te non noverunt, provida clementia tue propitiationis aboleat et miseratio tue pietatis abstergat!" 8. Iam inter hec Corradinus una cum filio ducis Austrie quodammodo sibi equaevo cum Theutonicorum manu in Lombardiam de Alamannia venerat; ubi aliquantulum moram trahens omnium fautorum quondam Manfredi patrui sui tam de Tuscia quam de Lombardia recepit tunc et recepta meditatione diligenti recensuit quondam per litteras oblata subsidia. Demum vero, licet oculo posset meditationis attendere, quod ad invadendum regnum et Gallicos in regno morantes illorum comitiva Theutonicorum, qui sequebantur eundem, non posset eciam triplicata sufficere, consideravit tamen, quod Gebellinorum usquequaque subsidiis, que tam a civitatibus et locis provinciarum ipsarum, quarum contra regem Karolum videbatur pariter agi negotium, quam eciam a personis spiritualibus, quas vel vicinorum invidia vel temporalium bonorum cupido concitabat ad arma sumenda, et oblata et destinata demum fuerant Corradino prefato, in uno et eodem exercitu contra regem ipsum unanimiter adunatis poterat cum Gallicis qualibet subcumbendi sublata formidine victoriose pugnare. Unde contra monitiones, mandata et inhibitiones tandem expressas Romane sedis antistitis, cuius anathematis et excommunicationis sententias mente iuve nili temere in hac parte contempsit, Romam quantum potest citius venire festinat. Et ut fautoribus et complicibus suis eius adventum expectantibus celerem motum animi sui promat, plus verbosis litteris plusque preconiis quam pedibus, molitur in iam deliberata vestigia. Eum enim improbe suggerencium suasiones et stimuli forcius ad ultima fatorum iudicia impellebant eumdemque incautum sub delusoria sponsione belli detrahebant ad nubilum tenebrarum ac sub felicitatis ostentamento future debilem et insanum in medium procellarum fluctuantium adducebant. 9. Fama igitur de predictis ad Corradum Capucium et dompnum Fredericum, qui adhuc erant apud Tunisium, evolante, statim sub favore illius regis Tunisii cum ducentis Yspanis, totidem Theutonicis, et CCCC Tuscis stipendiariis, quos in Tunisio ad regis eiusdem stipendia commorantes avidos ac spolia Syculorum tanquam alias hec expertos temporibus retroactis esse repererant, in duabus navibus, in quas tantum XVII equos induxerant cum eis multis tamen sellis et fraenis muniti, in Syciliam transfretarunt. Hos quedam terra, que vocatur Sciacca, regalis dominii fidei abiurata, primordialiter receptavit; ipsisque a nonnullis Syculis, quos tamquam frequenti susceptione occasionis exilis aversos adhuc spes varia fovebat, grandia ensenia presentantur, per que non modicum eorum debilis fortificatur adventus. Corradus igitur Capucius per totam Siciliam spargit litteras et se illustris regis Corradini vicarium in Sycilia generalem litterali fictione describit, tales litterarum tenores inter alia intimando: “Ecce rex noster cito veniet in celebri magne potentie maiestate, in manu potenti et brachio excelso nimis. Veniet, inquam, verax dominus, verus rex et vera successio ad hereditatis sue populum, et patrimonii sui gentem, quam immaniter opprimi a personis exteris et ignotis compatiens, de manibus adulterini regis, qui regni non sui possessione possessor violentus abutitur, eripere disposuit et ereptam in antiquis felicium progenitorum suorum libertatibus confovere”. Huius sane Corradi Capucii nuntios et litteras quamplura loca et nonnulle persone devote recipiunt et Corradini adventum gratificant et acceptant. Que quidem pervertentes illico mentis instabilis voluntates, iam ad Corradini nominis et honoris magnificatione aspirant. Sicque tota Vallis Mazariae, totaque Vallis Noti et fere tota Sycilia exceptis quibusdam locis insignibus, ut sunt Panormum, Messana, et Syracusia civitates, dictorum Corradi et dompni Frederici beneplacitis, saltem nutibus, obtemperare videntur. Cum quidam Fulco de Podio Ricardi, Provincialis natione, vicarius tunc in Sycilia regis Karoli generalis, cerneret Syciliam tam subito seditiosa machinatione commotam, contra predictos Corradum et dompnum Fredericum adhuc in Sciacca; propter equorum paucitatem multum debiles - existentes, amicorum et aliorum de contrata, quorum fraudulente voluntatis propositum et dolosi propositi machinatio detegi nondum poterat, exercitum per totam Syciliam congregavit. Verum contra predictos multi convenerunt in ipsius Fulconis auxilium, qui violata mente conflictum morantes intenti eum subdola denuo suasione confortant hac consideratione potissime, ut ipsum sagacius et liberius pro voto possint adducere in precipicium et ruinam ac eundem et gentem suam in cybum et predam esuriencium hostium preparare. Ex hiis profecto quamplures extraneas proditorie fabricaverunt bannerias et falsa vexilla, ut, descendentibus hostibus ad conflictum, ea in ipsorum hostium auxilium et exterminium reliquorum terga vertentes erigerent et, banneriis ac vexillis erectis de amicis nova quadam mutatione facti subito inimici, gladios et lanceas converterent in amicos. 10. Factum est itaque quod - dum prelibatus vicarius prope Scyaccam magnum Syculorum exercitum congregasset, illorum potissime, qui vocati in partibus illis Ferracani contra reliquos appellatos vulgari linguositate Fetentes videntur fidem regis Karoli profiteri - iam dicti Corradus et dompnus Fredericus cum equis et equabus, quos et quas invenire tunc poterant in illo modici temporis intervallo versus exercitum contra eos adductum quasi familiares hostes et inimici domestici appropinquant. Hiis igitur infra eiusdem exercitus ambitum audacter subintrantibus loca castrorum, statim in ipso debili eorum aggressu - nullius tutela defensionibus adhibita, Syculorum agmina fugam simulant et sparguntur ac Provinciales in escam hostium derelinquunt. Ex quibus aliqui erectis falsis et fabricatis hostium ipsorum in ipsa fuga banneriis et vexillis post ipsam simulatam fugam, cui se videbantur propter impugnancium formidinem commisisse, post commixtionem hinc inde iam factam intrant suorum agmina pedetentius conversique repente in arcum prave malitie convertunt manus et dimicant contra suos. Vicarius autem se conspiciens sic subito proditum et dolose deceptum dimissis papillonibus et tentoriis farcitis arnesiis fuge non improvide petit remedia nec se voluit discriminoso certamini consciencia gravata committere, sed se suosque Provinciales a manibus invalescentium hostium eripere studuit fugiendo. Pauci demum ex omnibus letaliter corruunt, quamquam et interfici et capi potuerint multi tam ex Provincialibus, quam ex Syculis supradictis. Sed hostes advene plus ad spolia, maxime ad capiendos equos studebant quam ad extinguendum morte taliter debellatos. Et quia inter exercituales catervas amicos ab inimicis distinguere non valebant, cum essent in loco ipsius exercitus pariter confusi et commixti cum aliis, quadam parcentes simulata pietate prostratis, paucos vel nullos ad ultimum vite interitum adducebant. Verum ablatis equis, quorum sessores sine personarum acceptione viriliter excutiebant a sellis ad terram, personas abire libere permittebant. Replentur igitur advene spoliis et qui res esuriebant refocillantur ad votum, qui erant pauperes fiunt dites, et pedites conscendunt equos ex debellatione sublatos. Iam nomen Corradini apud Syculos preclarum et celebre divulgatur ac ipsius et sequacium suorum vires virendo cotidie invalescunt. Discurrunt equitum comestabule per montana Sycilie, et patentes ac parentes devote sibi terras gloriose subintrant. Inter famosas sane terras et fortes ac utiles, quas dictus Corradus Capicius subegit dominio Corradini sunt istae precipue: Agrigentum, Terranova, Licata, Notum, Calatascibet, Nicosia, Cathania, Augusta, Castrum Sancti Iohannis, Centurbium, Placia et ultimo Lentinum pro eo quod Ferracanorum pars se in turone ac castro Lentino in aliis partibus perdito receptarunt. Qui tandem turonem ipsum, quod finaliter defendere non poterant, dimittentes, diu castrum iamdictum contra impugnantes exteros defenderunt. Interdum autem propter machinas et caveas subterraneas, quibus effodiebatur funditus castrum ispum, aqua perdita cisternali, castrum compulsi sunt reddere salvis personis et rebus instantibus inimicis. Hiis itaque sic victoriose agentibus miserisque Siculis non sine dubia cordis perplexitate confusis gravatisque ab amicis et ab inimicis oppressis, merito intra se nutantibus, cum non invenirent, quibus fiduciose adherere possent amicos, nisi quatenus anima peccatrix - ad tartara tendens et patrem sub pietatis specie impium dyabulum habens - sub amicitie simulatione cruciantes eam reperit demones et tortores. 11. Pisani interea Romam XXIIII galeas premittunt armatas in subsidium Corradini, quibus comes Fredericus Lancea preerat capitaneus institutus. He quidem galee nonnullos regni barones et exules in regnum devehendos excipiunt; fretaque petentes, Gaietum obsident et circumdant ac dampnificant quantum possunt. Multa enim Gaietanorum viridaria devastarunt et apud molas precipue arbores sine fine pomificas et fructiferas securibus, bipennis et asciis exciderunt. Tandemque in Syciliam remigantes, quam iam fere totam praedicti Corradus Capicius et dompnus Fredericus hostiliter occuparant, apud Milacium primordialiter applicarunt: Ibique dictus comes figens anchoras, rudentibus extenis ad terram descendit ad aridam, et quamplura castra in plano Milatii intercepit et munivit pro velle. Sed quia comes ipse Corradini se vicarium appellabat, Corradus Capicius, qui eiusdem Corradini vicariatus nomen usque tunc gesserat, et dompnus Fredericus eciam, inter quos latens invidia ex socie potestatis impaciencia bulliebat, dolere vehementer ac invidere ceperunt, et in pugnando tepescere ac intra se nullis impellentibus aut prevalentibus contra eos debilitari segnius et avelli. Cumque predictos et gentem ipsorum dictus comes in sui subsidium peteret adventuros, hac intentione commonitus, ut se cum eo in plano Milacii iungeret et Messanensem civitatem, ubi vicarius regis predictus cum multis baronibus Calabrie et nonnullis fratibus hospitalis sancti Iohannis Ierosolimitani convenientibus ibi de toto regno Sycilie, morabatur, per terram variis insultibus invaderent et per mare, comitis eiusdem vocationem non attendunt. Improvidi et invidi plus quam expediat se cum eo iungere aspernantur. Interea galeae de Provincia XXII Messanam iam veniunt, quarum dux et rector est dominus Robertus de Lavena, iuris civilis professor; cum quibus Messanenses IX alias galeas armarunt illico, quarum fe cerunt prepositum quemdam Matheum de Riso, civem Messane nautam audacem et securum in mari inter omnes alios de civitate predicta. Sicque dum in auribus militum, qui erant Messane pro rege, predictorum Corradi et comitis Frederici plurimorum relatibus invidie nota tam crebresceret, confortantur regii contra hostes aliquali